Tên khác: Bình gốm Hoàng Tân
Niên đại: Khoảng 3.400–3.000 năm cách ngày nay
Giai đoạn văn hóa: Phùng Nguyên muộn, sơ kỳ thời đại đồng thau
Chất liệu: Đất sét nung, xương gốm pha vụn vỏ nhuyễn thể
Kích thước: Cao 25,3 cm; đường kính vai 14 cm; đường kính miệng 6,5 cm; vai cao 2,3 cm; thân cao 16,2 cm; chân đế vuông khoảng 6,8 cm; xương gốm dày trung bình 0,5–0,7 cm
Trọng lượng: Khoảng 1.000 g
Nơi phát hiện: Khu vực di tích Đầu Rằm, Hoàng Tân, Quảng Yên, Quảng Ninh; nay thuộc phường Hà An, tỉnh Quảng Ninh
Năm phát hiện: 1998
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng – Thư viện Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Bình gốm Đầu Rằm, còn được gọi là Bình gốm Hoàng Tân, là một hiện vật gốm đặc biệt của thời Tiền – Sơ sử Việt Nam, có niên đại khoảng 3.400–3.000 năm cách ngày nay. Bình được phát hiện năm 1998 tại khu vực núi Đầu Rằm, Hoàng Tân, Quảng Ninh. Trong chuyến điều tra, khảo sát di tích Đầu Rằm, hiện vật được ghi nhận trong một gia đình địa phương, sau đó được sưu tầm và đưa về bảo tàng lưu giữ.
Điểm gây ấn tượng đầu tiên của bảo vật là hình dáng giống một chiếc gùi tre. Toàn bộ bình cao 25,3 cm, được cấu tạo thành ba phần nối tiếp nhau: miệng và vai có dạng chóp nón cụt, thân thu nhỏ dần xuống dưới, còn chân đế tạo thành một khối gần hình thang với đáy vuông. Bốn đường gờ nổi chạy dọc từ vai xuống chân chia thân bình thành bốn mặt, khiến tổng thể hiện vật vừa mang dáng một đồ chứa bằng gốm vừa gợi rõ cấu trúc của một vật dụng đan bằng tre nứa.
Gần miệng bình còn có một lỗ nhỏ đường kính khoảng 3 cm, là dấu tích của một vòi đã bị vỡ. Phần miệng hiện cũng không còn đầy đủ và chân đế có một số chỗ sứt nhỏ. Khoảng hai phần năm bề mặt bình chuyển sang màu trắng xám do bị vôi hóa, trong khi những phần còn lại giữ sắc đỏ sẫm; xương gốm bên trong có màu xám đen. Những biến đổi màu sắc này vừa phản ánh kỹ thuật nung cổ vừa lưu lại dấu vết của môi trường nơi hiện vật từng tồn tại.
Kỹ thuật chế tác và nghệ thuật trang trí
Bình được làm từ đất sét mịn pha vụn vỏ nhuyễn thể nghiền nhỏ. Xương gốm được nhào kỹ, tương đối chắc và ít biến dạng. Bên ngoài phủ một lớp áo gốm mỏng màu đỏ sẫm được tạo từ đất sét mịn pha bột thổ hoàng. Bình được nung thủ công ngoài trời ở nhiệt độ khoảng 700–800°C, một kỹ thuật phổ biến trong nghề gốm thời Tiền – Sơ sử khi lò nung cố định chưa phát triển rộng rãi.
Quá trình tạo dáng cũng cho thấy kỹ thuật khá phức tạp. Phần miệng, vai và thân được hình thành bằng phương pháp dải cuộn, kết hợp chải và sử dụng bàn xoay; phần chân vuông được tạo riêng rồi ghép với thân. Sau khi ba phần cơ bản được liên kết, người thợ tiếp tục đắp các dải đất nổi trên bề mặt. Bốn dải gờ chạy dọc thân không chỉ có tác dụng trang trí mà còn giống như một hệ khung giúp tạo sự chắc chắn cho chiếc bình.
Hoa văn phủ khá dày nhưng được tổ chức thành những khu vực rõ ràng. Trên vai bình là các đường chỉ chìm, hình lá và những dải chấm nhỏ chạy vòng quanh. Phần thân và chân đế nổi bật với những mô típ chữ S, bên trong lấp đầy bằng các đường khắc song song hoặc khắc chéo thành ô trám. Những khoảng trống nhỏ được bổ sung bằng các hình tam giác, khiến toàn bộ bề mặt được liên kết thành một hệ thống trang trí chặt chẽ.
Đặc biệt, hoa văn chữ S xuất hiện với mật độ lớn trên cả bốn mặt bình. Các chữ S được bố trí nghiêng và nối tiếp nhau; ở chân đế còn xuất hiện biến thể gãy góc gần giống hình số 2. Mô típ chữ S, khắc vạch và chấm dải là những đặc điểm nổi bật của đồ gốm Phùng Nguyên, tạo nên mối liên hệ rõ rệt giữa Bình gốm Đầu Rằm với truyền thống gốm của cư dân vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ trong sơ kỳ thời đại kim khí.
Bên cạnh đó, kỹ thuật xử lý xương gốm bằng đất sét pha vụn vỏ nhuyễn thể và lớp áo đỏ lại có nhiều nét gần gũi với đồ gốm văn hóa Hạ Long tại vùng biển Đông Bắc. Bảo vật vì vậy không chỉ thể hiện một phong cách gốm riêng biệt mà còn lưu dấu sự gặp gỡ giữa những truyền thống kỹ thuật và thẩm mỹ của các cộng đồng cư dân cổ ở vùng trung du, đồng bằng và duyên hải Bắc Bộ.
Dấu ấn đời sống cư dân Đầu Rằm
Di tích Đầu Rằm nằm trong không gian cư trú cổ ven biển Đông Bắc. Tại đây tồn tại những lớp dấu tích thuộc nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó giai đoạn sớm có niên đại khoảng hơn 3.000 năm cách ngày nay. Bình gốm Đầu Rằm là một trong những hiện vật tiêu biểu giúp tái hiện đời sống vật chất và kỹ thuật thủ công của cộng đồng cư dân từng sinh sống tại khu vực này.
Hình dáng giống chiếc gùi tre đặc biệt đáng chú ý. Những vật dụng bằng tre, nứa vốn rất khó tồn tại qua hàng nghìn năm trong môi trường khảo cổ, nhưng hình thức của chúng có thể được lưu giữ gián tiếp qua đồ gốm. Việc mô phỏng cấu trúc một chiếc gùi trên chất liệu đất nung cho thấy người thợ đã chuyển hình ảnh của một vật dụng quen thuộc trong đời sống sang một sản phẩm gốm có độ bền cao hơn.
Những yếu tố Phùng Nguyên trên hoa văn kết hợp với kỹ thuật gốm gần gũi truyền thống Hạ Long còn cho thấy vùng Đầu Rằm không phải một không gian khép kín. Trong sơ kỳ thời đại đồng thau, vùng ven biển Đông Bắc đã tham gia vào những mối giao lưu với các cộng đồng cư dân ở khu vực nội địa. Bình gốm trở thành một dấu tích vật chất phản ánh quá trình tiếp xúc và tiếp biến ấy.
Trên miệng, vòi và chân đế hiện còn một số dấu sứt vỡ. Trong bối cảnh khảo cổ học, những dấu vết này được đặt trong mối liên hệ với khả năng hiện vật từng được sử dụng trong nghi thức mai táng, khi một số đồ tùy táng được cố ý làm hư hỏng trước khi chôn theo người chết. Tuy nhiên, chức năng cụ thể ban đầu của chiếc bình vẫn chưa thể xác định hoàn toàn chỉ từ hình thức hiện còn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Bình có nguồn gốc gắn với di tích Đầu Rằm, góp phần cung cấp tư liệu về cư dân vùng ven biển Đông Bắc Việt Nam trong sơ kỳ thời đại đồng thau.
Giá trị nghệ thuật: Hình dáng giống chiếc gùi tre, thân chia bốn mặt và chân đế vuông tạo cho bảo vật một cấu trúc rất khác biệt so với các loại bình gốm thông thường. Hệ thống hoa văn chữ S, chấm dải, khắc vạch và ô trám được bố trí dày nhưng vẫn cân đối, tạo nên một tổng thể có tính trang trí cao.
Giá trị kỹ thuật: Các công đoạn lựa chọn đất, pha vụn vỏ nhuyễn thể, tạo áo gốm, dải cuộn, bàn xoay, ghép các bộ phận, đắp gờ, khắc hoa văn và nung ngoài trời cho thấy quy trình chế tác nhiều bước và trình độ thủ công phát triển của người thợ gốm cách đây hơn ba thiên niên kỷ.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Hoa văn mang đặc trưng Phùng Nguyên trong khi kỹ thuật tạo xương và áo gốm gần với truyền thống Hạ Long, giúp bảo vật trở thành nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu sự giao lưu giữa các cộng đồng cư dân vùng nội địa và ven biển Đông Bắc.
Giá trị độc bản: Bình gốm Đầu Rằm là một hiện vật gốc có hình thức đặc biệt hiếm gặp, nổi bật với dáng gùi tre, thân bốn mặt và chân vuông. Năm 2018, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Năm 2024, hình ảnh Bình gốm Đầu Rằm còn được lựa chọn làm một trong bốn mẫu của bộ tem “Bảo vật quốc gia: Đồ gốm”, cùng với Bộ sưu tập bình gốm đất nung Long Thạnh, Bình gốm Nhơn Thành và Thống gốm hoa nâu.
Với tuổi đời hơn 3.000 năm, Bình gốm Đầu Rằm lưu giữ đồng thời dấu ấn của kỹ thuật làm gốm, nghệ thuật trang trí và đời sống cư dân cổ vùng Đông Bắc. Từ dáng chiếc gùi tre, lớp áo gốm đỏ đến những dải chữ S chạy trên bốn mặt thân bình, bảo vật cho thấy khả năng sáng tạo của người thợ cổ và sự giao thoa giữa những truyền thống văn hóa trong buổi đầu của thời đại đồng thau ở miền Bắc Việt Nam.
Nguồn ảnh: sưu tầm
