Số lượng: 18 hiện vật
Niên đại: C14: 3.370 ± 40 năm cách ngày nay
Giai đoạn văn hóa: Long Thạnh – Tiền Sa Huỳnh, sơ kỳ thời đại đồng thau
Chất liệu: Gốm đất nung
Kích thước: Cao từ 16–25 cm; đường kính miệng 7–10 cm; đường kính đáy 6–12 cm
Trọng lượng: Từ 300–1.000 g
Kỹ thuật: Nặn tay kết hợp dải cuộn; đất sét lọc kỹ pha cát mịn
Nơi phát hiện: Di tích Long Thạnh – Gò Ma Vương, nay thuộc tổ dân phố Long Thạnh 2, phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi
Thời gian phát hiện: Qua cuộc khai quật năm 1978 và đợt thám sát năm 1994
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Bộ sưu tập bình gốm đất nung Long Thạnh gồm 18 chiếc bình có niên đại hơn 3.000 năm, được phát hiện tại di tích khảo cổ Long Thạnh, còn gọi là Gò Ma Vương, thuộc vùng Sa Huỳnh, Quảng Ngãi. Đây là những hiện vật tiêu biểu của giai đoạn Long Thạnh – Tiền Sa Huỳnh, một trong những lớp văn hóa quan trọng phản ánh quá trình hình thành và phát triển của Văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung Việt Nam.
Các cuộc khai quật năm 1978 và thám sát năm 1994 tại Long Thạnh đã phát hiện tổng cộng 29 bình gốm đất nung trong các mộ chum. Trong số đó, 18 chiếc có hình dáng và tình trạng bảo tồn tiêu biểu được lựa chọn lập hồ sơ Bảo vật quốc gia. Sự tồn tại của cả một nhóm bình có kiểu dáng, kỹ thuật và hệ thống hoa văn gần gũi với nhau giúp bộ sưu tập có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu nghề gốm và đời sống tinh thần của cư dân tiền Sa Huỳnh.
Mười tám bình đều thuộc loại bình hình lọ hoa, với kích thước khác nhau nhưng nhìn chung có dáng thanh thoát và cân đối. Nhiều bình có miệng loe, cổ tương đối cao, thân tạo dáng gần hình con tiện và chân đế thấp. Chiều cao dao động từ 16–25 cm, đường kính miệng 7–10 cm và đường kính đáy 6–12 cm. Kích thước vừa phải cùng tỷ lệ giữa miệng, cổ, thân và chân đế tạo nên dáng vẻ đặc trưng của nhóm gốm Long Thạnh.
Bình được chế tác bằng đất sét đã lọc kỹ pha cát mịn, tạo nên xương gốm tương đối mỏng nhưng chắc. Người thợ tạo hình chủ yếu bằng phương pháp nặn tay kết hợp kỹ thuật dải cuộn, sau đó xử lý bề mặt và phủ lớp áo gốm màu đỏ. Quy trình này cho thấy người thợ Long Thạnh đã có khả năng kiểm soát khá tốt từ khâu chuẩn bị nguyên liệu, tạo dáng đến trang trí và nung sản phẩm.
Đặc sắc nhất của bộ sưu tập nằm ở hệ thống hoa văn phong phú phủ trên thân bình. Các mô típ thường gặp gồm hình chữ S, tam giác, đường gấp khúc vuông, chấm tròn, đường sóng tự do, những dải vạch song song và nhiều biến thể hình học khác. Những mô típ này được kết hợp bằng nhiều kỹ thuật như khắc vạch, in, dập và tạo các dải trang trí nối tiếp nhau, khiến mỗi chiếc bình vừa có đặc điểm riêng vừa nằm trong một phong cách tạo hình thống nhất.
Trong đó, hình chữ S và những đường uốn lượn như sóng xuất hiện nhiều lần, tạo nên nhịp điệu liên tục chạy quanh thân bình. Các đường cong kết hợp với hình tam giác, đường gấp khúc và các dải vạch song song làm cho bề mặt gốm trở nên sinh động dù chỉ sử dụng những yếu tố hình học tương đối đơn giản. Chính sự kết hợp giữa dáng bình thanh thoát và hoa văn dày đặc đã tạo nên phong cách riêng của gốm Long Thạnh.
Long Thạnh – một giai đoạn quan trọng của Văn hóa Sa Huỳnh
Di tích Long Thạnh – Gò Ma Vương nằm trong không gian khảo cổ Sa Huỳnh, giữa khu vực ven biển và đầm An Khê. Các cuộc khai quật tại đây đã phát hiện dấu tích cư trú, mộ táng cùng nhiều loại hình đồ gốm và hiện vật khác thuộc sơ kỳ thời đại đồng thau. Long Thạnh hiện là một trong những địa điểm cấu thành Di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh, được công nhận năm 2022.
Riêng cuộc khai quật năm 1978 do Viện Khảo cổ học tiến hành đã mở hai hố với tổng diện tích khoảng 150 m², phát hiện tầng văn hóa cùng các dấu tích mộ táng và hiện vật. Những kết quả tại Long Thạnh góp phần xác định một giai đoạn phát triển sớm, thường được gọi là giai đoạn Long Thạnh hay Tiền Sa Huỳnh, có trước giai đoạn Sa Huỳnh phát triển mạnh ở sơ kỳ thời đại sắt.
Bộ sưu tập 18 bình gốm đặc biệt quan trọng bởi chúng cho thấy trình độ nghề thủ công đã khá phát triển ngay từ giai đoạn sớm này. Người thợ không chỉ tạo được những bình có thành mỏng, tỷ lệ cân đối mà còn dành nhiều công sức cho việc trang trí. Mỗi chiếc bình trở thành một chỉnh thể trong đó hình dáng, màu sắc của đất nung và hoa văn được phối hợp chặt chẽ.
Không gian sống ven biển cũng để lại dấu ấn rõ trong nghệ thuật trang trí. Các dải đường cong và hoa văn sóng xuất hiện với mật độ cao, tạo nên một đặc điểm dễ nhận biết của nhóm gốm Long Thạnh. Cùng với vị trí của di tích gần biển và đầm An Khê, bộ sưu tập góp phần phản ánh đời sống của một cộng đồng cư dân đã sớm thích nghi với môi trường duyên hải miền Trung.
Điều đáng chú ý là Văn hóa Sa Huỳnh không chỉ được biết đến qua những mộ chum lớn của thời đại sắt. Những bình gốm Long Thạnh có niên đại sớm hơn cho thấy trước khi hình thành diện mạo Sa Huỳnh điển hình, tại khu vực này đã tồn tại một quá trình phát triển lâu dài về cư trú, mai táng, chế tác gốm và nghệ thuật trang trí. Vì vậy, Long Thạnh là một mắt xích quan trọng để tìm hiểu nguồn gốc và sự phát triển nội tại của Văn hóa Sa Huỳnh.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Bộ sưu tập gồm 18 hiện vật gốc được phát hiện tại di tích Long Thạnh, một địa điểm tiêu biểu của giai đoạn Tiền Sa Huỳnh. Niên đại C14 3.370 ± 40 năm cách ngày nay giúp bộ sưu tập trở thành nguồn tư liệu quan trọng về sơ kỳ thời đại đồng thau ở miền Trung Việt Nam.
Giá trị nghệ thuật: Các bình có kiểu dáng thanh thoát, tỷ lệ cân đối và hệ thống trang trí phong phú. Hoa văn chữ S, hình tam giác, đường gấp khúc, chấm tròn, sóng và vạch song song được sắp xếp thành những dải trang trí có nhịp điệu, tạo nên phong cách riêng của gốm Long Thạnh.
Giá trị kỹ thuật: Đất sét được lọc kỹ, pha cát mịn; bình được nặn tay kết hợp dải cuộn, tạo xương tương đối mỏng và chắc, bên ngoài phủ áo gốm đỏ. Những đặc điểm này phản ánh trình độ chế tác gốm phát triển của cư dân Long Thạnh cách đây hơn ba thiên niên kỷ.
Giá trị nghiên cứu Văn hóa Sa Huỳnh: Bộ sưu tập nằm ở giai đoạn sớm của chuỗi phát triển Sa Huỳnh, giúp kết nối những cộng đồng thời sơ kỳ đồng thau với Văn hóa Sa Huỳnh phát triển mạnh ở giai đoạn sau. Các bình gốm vì thế có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu nguồn gốc, quá trình hình thành và sự phát triển của một trong những nền văn hóa khảo cổ quan trọng ở miền Trung Việt Nam.
Giá trị về đời sống tinh thần: Việc nhiều bình được tìm thấy trong mộ chum cho thấy chúng không chỉ là sản phẩm thủ công thông thường mà còn gắn với hoạt động mai táng của cư dân cổ. Sự đầu tư đặc biệt vào kiểu dáng và hoa văn cũng cho thấy đồ gốm giữ một vị trí đáng kể trong đời sống vật chất và nghi lễ của cộng đồng Long Thạnh.
Giá trị của một bộ sưu tập: Không phải một hiện vật đơn lẻ, 18 chiếc bình cùng tồn tại tạo thành một nhóm tư liệu có khả năng so sánh về hình dáng, kích thước, kỹ thuật và hoa văn. Nhờ đó, bộ sưu tập phản ánh rõ hơn đặc trưng của một phong cách gốm và một cộng đồng cư dân trong cùng giai đoạn lịch sử.
Năm 2018, Bộ sưu tập bình gốm đất nung Long Thạnh được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018. Hiện toàn bộ 18 hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi. Đến năm 2026, đơn vị này vẫn hoạt động với tên gọi Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi tại phường Cẩm Thành, tỉnh Quảng Ngãi.
Từ những khối đất sét được nặn bằng tay cách đây hơn 3.000 năm, cư dân Long Thạnh đã tạo nên những chiếc bình có dáng thanh thoát, xương mỏng và bề mặt phủ đầy những đường chữ S, hình tam giác và nhịp sóng. Bộ sưu tập 18 bình gốm không chỉ lưu giữ dấu tích của một nghề thủ công cổ mà còn mở ra một lát cắt về đời sống, thẩm mỹ và quá trình hình thành Văn hóa Sa Huỳnh trên vùng duyên hải miền Trung Việt Nam.
Nguồn ảnh: sưu tầm
