Niên đại: Trống đồng khoảng thế kỷ II–I trước Công nguyên; chum gỗ có niên đại C14: 2.100 ± 40 năm cách ngày nay
Chất liệu: Chum bằng gỗ huỳnh đàn (sưa, trắc thối); nắp bằng trống đồng
Kích thước chum: Cao 61 cm; đường kính miệng 46–50 cm; sâu lòng 54 cm; đường kính bụng 68 cm; đường kính lòng đáy 52 cm; đáy dày 7 cm; đường kính đáy 22 cm
Kích thước trống: Cao 40 cm; đường kính mặt 47,5 cm; đường kính chân 44 cm
Loại hình: Mộ táng chum gỗ có trống đồng làm nắp
Nơi phát hiện: Khu vực Phú Chánh, Tân Uyên, Bình Dương trước đây; nay thuộc phường Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh
Thời gian phát hiện: Cuối năm 1998
Người phát hiện: Ông Nguyễn Văn Cường
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Bình Dương
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Mộ chum gỗ nắp trống đồng Phú Chánh là một loại hình mộ táng đặc biệt của cư dân cổ Đông Nam Bộ cách ngày nay khoảng 2.000 năm. Bảo vật gồm hai bộ phận chính: một chiếc chum lớn được đục từ thân cây và một chiếc trống đồng được đặt làm nắp đậy. Sự kết hợp giữa chum gỗ và trống đồng Đông Sơn tạo nên một hình thức mai táng hiếm gặp, đồng thời lưu giữ nhiều thông tin về kỹ thuật chế tác, nghi lễ tang ma và những mối giao lưu văn hóa ở Nam Bộ vào giai đoạn cuối thời đại kim khí.
Ngôi mộ được phát hiện vào cuối năm 1998, khi ông Nguyễn Văn Cường phát hiện trống đồng trên một thửa ruộng thuộc khu vực Phú Chánh, Tân Uyên. Hiện vật nằm ở độ sâu khoảng 1,8–2,5 m so với mặt ruộng. Sau khi tiếp nhận thông tin, các cơ quan khảo cổ phối hợp với Bảo tàng tỉnh Bình Dương tiến hành thám sát và phát hiện bên dưới trống đồng là một chum gỗ còn khá nguyên vẹn, cùng các dấu tích và hiện vật liên quan đến hoạt động mai táng.
Chiếc chum cao 61 cm, phần bụng nở rộng với đường kính khoảng 68 cm. Đặc biệt, chum không được ghép bằng nhiều mảnh gỗ mà được đục trực tiếp từ một đoạn thân cây lớn có đường kính trên 1 m. Người thợ cổ cắt thân cây theo thớ ngang, sau đó khoét sâu phần giữa để tạo lòng chum. Những vòng sinh trưởng của cây vì thế vẫn hiện rõ thành các đường vân tròn đồng tâm trên bề mặt gỗ.
Miệng chum tương đối tròn, vành được đục vát xiên tạo thành mặt phẳng hướng vào trong. Thành ngoài được gọt đều, thân nở rộng dần xuống phía dưới trước khi thu lại ở phần đáy. Với một khối gỗ lớn như vậy, việc tạo được lòng chum sâu 54 cm, thành tương đối đều và hình dáng cân đối đòi hỏi kỹ năng sử dụng công cụ và kinh nghiệm chế tác gỗ khá thành thạo.
Điểm đặc biệt nhất của ngôi mộ là chiếc trống đồng được sử dụng làm nắp chum. Trống cao 40 cm, mặt rộng 47,5 cm, chân rộng 44 cm, có hình thức thuộc truyền thống trống đồng Đông Sơn và được xếp vào nhóm Heger I. Niên đại của trống được xác định vào khoảng thế kỷ II–I trước Công nguyên, khá tương ứng với kết quả phân tích C14 của chum gỗ là 2.100 ± 40 năm cách ngày nay.
Hoa văn trên trống đồng và hình thức mai táng
Chính giữa mặt trống là ngôi sao 10 cánh nhọn, tạo thành trung tâm của toàn bộ bố cục. Xen giữa các cánh sao là những mô típ dạng lông công và các hình chữ V ngược lồng vào nhau. Bao quanh tâm trống là 7 vành hoa văn với nhiều mô típ khác nhau như chữ N, vòng tròn có chấm giữa, những đường song song và hình thoi lồng nhau.
Một vành hoa văn nổi bật thể hiện 6 con chim đang bay ngược chiều kim đồng hồ. Hình chim được sắp xếp đều quanh mặt trống, tạo thành một chuyển động vòng tròn liên tục. Các mô típ chim bay, hình học và ngôi sao ở trung tâm là những thành tố quen thuộc trong nghệ thuật trang trí trống đồng Đông Sơn.
Không chỉ mặt trống, phần tang và thân cũng được trang trí. Trên tang, hoa văn được chia thành từng khung, mỗi khung gồm hai tổ hợp trang trí. Phần lưng trống có 6 ô bố trí cách đều và đối xứng qua tâm, làm cho toàn bộ chiếc trống có một hệ thống hoa văn chặt chẽ từ mặt xuống thân.
Điều khiến bảo vật Phú Chánh trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở bản thân chiếc trống mà ở cách chiếc trống được sử dụng trong mộ táng. Thay vì dùng như một nhạc khí hay vật nghi lễ độc lập, cư dân cổ đã đặt nó lên trên miệng chum gỗ như một bộ phận của ngôi mộ. Chum trở thành không gian mai táng, còn chiếc trống đồng vừa là vật có giá trị vừa giữ vai trò nắp đậy.
Việc sử dụng một hiện vật bằng đồng có kích thước lớn và chế tác công phu trong mộ táng cho thấy người được chôn cất có thể giữ vị trí đáng kể trong cộng đồng. Trống đồng vốn là một loại hiện vật có giá trị cao trong xã hội thời đại kim khí; vì vậy, việc dành cả một chiếc trống để làm nắp mộ phản ánh quy mô và tính trang trọng đặc biệt của nghi lễ mai táng tại Phú Chánh.
Dấu tích giao lưu văn hóa ở Đông Nam Bộ
Di tích Phú Chánh nằm trong không gian văn hóa cổ của Đông Nam Bộ, nơi vào những thế kỷ cuối trước Công nguyên và đầu Công nguyên đã diễn ra sự tiếp xúc giữa nhiều truyền thống văn hóa khác nhau. Chính mộ chum gỗ nắp trống đồng là một minh chứng rõ nét cho quá trình giao lưu ấy.
Hình thức mai táng trong chum có nhiều nét gần với truyền thống mộ chum phổ biến ở miền Trung và Nam Bộ, đặc biệt là những cộng đồng có quan hệ với Văn hóa Sa Huỳnh. Trong khi đó, chiếc trống dùng làm nắp lại thuộc truyền thống trống đồng Đông Sơn, vốn phát triển mạnh ở miền Bắc Việt Nam. Các trống đồng kiểu Đông Sơn được tìm thấy tại Phú Chánh cho thấy hiện vật và các yếu tố văn hóa Đông Sơn đã được trao đổi hoặc lưu truyền tới vùng Đông Nam Bộ từ rất sớm.
Tại Phú Chánh còn phát hiện nhiều loại hiện vật khác như đồ gỗ, dụng cụ dệt, đồ gốm và gương đồng kiểu Tây Hán. Sự xuất hiện đồng thời của những hiện vật mang nguồn gốc và phong cách khác nhau cho thấy khu vực này từng nằm trong một mạng lưới giao lưu khá rộng, liên kết cư dân Đông Nam Bộ với miền Trung, miền Bắc và các khu vực lân cận vào khoảng những thế kỷ trước và sau Công nguyên.
Các cuộc nghiên cứu tiếp theo tại Phú Chánh còn phát hiện thêm nhiều mộ chum bằng gỗ, cho thấy chiếc chum được tìm thấy năm 1998 không phải một hiện tượng hoàn toàn tách biệt mà thuộc về một tập quán mai táng đã tồn tại trong cộng đồng cư dân tại đây. Tuy nhiên, việc sử dụng trống đồng làm nắp chum vẫn là đặc điểm nổi bật và hiếm gặp nhất của loại hình mộ táng này.
Ngày nay, khu vực Phú Chánh trước đây đã được sắp xếp vào phường Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh, từ ngày 1/7/2025. Tên gọi “Mộ chum gỗ nắp trống đồng Phú Chánh” vẫn được giữ nguyên như tên khoa học và tên chính thức của Bảo vật quốc gia, gắn với địa điểm phát hiện ban đầu của hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Đây là một tổ hợp mộ táng nguyên gốc có niên đại khoảng 2.000 năm, cung cấp nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu đời sống, xã hội và tập tục mai táng của cư dân Đông Nam Bộ vào giai đoạn chuyển tiếp trước và sau Công nguyên.
Giá trị về táng thức: Việc kết hợp chum gỗ làm nơi mai táng và trống đồng làm nắp tạo nên một hình thức mộ táng đặc biệt hiếm gặp. Khi được phát hiện và nghiên cứu, đây là loại hình mới trong khảo cổ học Việt Nam và được xem là một phát hiện đặc biệt trong khảo cổ học khu vực.
Giá trị kỹ thuật: Chiếc chum được đục từ một thân cây có đường kính trên 1 m, thể hiện kỹ thuật khai thác và chế tác gỗ phát triển. Trong khi đó, chiếc trống với hệ thống hoa văn phức tạp phản ánh trình độ luyện kim và đúc đồng cao của thời đại kim khí.
Giá trị nghệ thuật: Ngôi sao 10 cánh, 6 chim bay, các dải hình chữ N, vòng tròn chấm giữa, hình thoi và nhiều mô típ hình học khác tạo nên một hệ thống trang trí phong phú, tiêu biểu cho nghệ thuật trên trống đồng Đông Sơn.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Sự kết hợp giữa táng thức chum, trống đồng Đông Sơn cùng những hiện vật khác phát hiện tại Phú Chánh cho thấy Đông Nam Bộ cách đây khoảng 2.000 năm đã tham gia vào mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn giữa nhiều cộng đồng trong khu vực Việt Nam và Đông Nam Á.
Giá trị lịch sử – xã hội: Việc sử dụng một chiếc trống đồng có giá trị làm thành phần của ngôi mộ cho thấy sự phân hóa nhất định trong cộng đồng và cho phép hình dung về vị thế xã hội cũng như nghi thức dành cho một số cá nhân trong xã hội cổ.
Giá trị độc bản: Sự kết hợp nguyên gốc giữa chum gỗ lớn và trống đồng làm nắp khiến Mộ chum gỗ nắp trống đồng Phú Chánh trở thành một tổ hợp hiện vật đặc biệt trong khảo cổ học Việt Nam. Ngày 24/12/2018, bảo vật được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg.
Từ một đoạn thân cây lớn được khoét thành chum đến chiếc trống đồng với ngôi sao 10 cánh và những cánh chim bay trên mặt trống, Mộ chum gỗ nắp trống đồng Phú Chánh lưu giữ một lát cắt đặc biệt về đời sống của cư dân Đông Nam Bộ cách đây khoảng hai thiên niên kỷ. Bảo vật không chỉ cho thấy trình độ chế tác gỗ và đúc đồng mà còn phản ánh tập tục mai táng, sự phân hóa xã hội và quá trình giao lưu giữa các truyền thống văn hóa Đông Sơn, Sa Huỳnh và các cộng đồng cổ ở Nam Bộ trong một giai đoạn đầy biến động của lịch sử khu vực.
Nguồn ảnh: sưu tầm
