Niên đại: Thế kỷ V–VI sau Công nguyên
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Vàng, đồng thau
Kích thước: Cao 10 cm; rộng 12,2 × 12,2 cm
Trọng lượng: 2.673 g
Loại hình: Đồ thờ Hindu giáo – biểu tượng thờ thần Shiva
Nơi phát hiện: Di tích Đá Nổi, xã Phú Hòa, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang trước đây; nay thuộc xã Phú Hòa, tỉnh An Giang
Năm phát hiện: 1985, trong cuộc khai quật khảo cổ học tại di tích Đá Nổi
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh An Giang
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Bộ Linga – Yoni Đá Nổi là một hiện vật tôn giáo đặc biệt của văn hóa Óc Eo, có niên đại khoảng thế kỷ V–VI sau Công nguyên. Bảo vật được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ học năm 1985 tại di tích Đá Nổi, thuộc vùng Thoại Sơn, An Giang. Khác với phần lớn linga – yoni cổ thường được chế tác bằng đá, bộ hiện vật này kết hợp vàng và đồng thau, tạo nên một loại hình đặc biệt hiếm gặp trong hệ thống hiện vật tôn giáo của văn hóa Óc Eo.
Bộ hiện vật có kích thước tương đối nhỏ, cao 10 cm, mặt bệ rộng 12,2 × 12,2 cm nhưng trọng lượng lên tới khoảng 2,67 kg. Cấu trúc gồm ba thành phần rời được lắp ghép thành một chỉnh thể: linga bằng vàng, yoni cùng khối bệ bằng đồng thau và một tấm vàng mỏng đặt tại trung tâm yoni.
Phần linga được chế tác bằng vàng và cắm sâu vào chính giữa bệ. Hình thể linga chia thành ba đoạn rõ rệt: phần dưới có tiết diện vuông, phần giữa chuyển thành khối bát giác, phần trên là trụ tròn. Đây là cấu trúc thường gặp của linga trong nghệ thuật Hindu giáo, lần lượt gắn với ba phương diện thần linh Brahma – Vishnu – Shiva, trong đó phần trụ tròn phía trên là bộ phận biểu hiện trực tiếp hình tượng Shiva.
Đầu linga thuôn và bo tròn. Gần phía trên có những đường gờ nổi được tạo tác khá rõ, làm cho hình tượng mang tính hiện thực cao hơn so với những linga chỉ thể hiện dưới dạng trụ hình học đơn giản. Toàn bộ linga được đặt thẳng đứng tại tâm yoni, tạo thành trục chính của bố cục.
Phần yoni được đúc liền với bệ bằng đồng thau. Mặt trên có dạng hình vuông, đường gờ nổi xác định rõ phạm vi yoni và kéo dài về một phía thành vòi thoát. Phía dưới là hệ thống bệ ba cấp thu dần, tạo cho hiện vật một nền đỡ chắc chắn và làm nổi bật trục linga ở trung tâm.
Một chi tiết đặc biệt nằm bên trong yoni là tấm vàng dát mỏng hình vuông. Chính giữa tấm vàng có một lỗ được tạo bằng hai đường cắt chéo để linga xuyên qua. Sự kết hợp của tấm vàng, yoni và linga tạo nên một bố cục thống nhất, trong đó hai biểu tượng nam – nữ được liên kết trực tiếp với nhau.
Bộ Linga – Yoni được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ học năm 1985 tại di tích Đá Nổi, xã Phú Hòa, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang cũ. Việc hiện vật được tìm thấy trong bối cảnh khảo cổ rõ ràng có ý nghĩa đặc biệt, bởi nó giúp xác định mối quan hệ giữa bảo vật với không gian văn hóa và hoạt động tôn giáo tại địa điểm phát hiện.
Sau khai quật, hiện vật được đưa về Bảo tàng tỉnh An Giang bảo quản. Ngày 24/12/2018, Bộ Linga – Yoni Đá Nổi được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg. Hiện nay, bảo vật vẫn thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng tỉnh An Giang và nằm trong nhóm những Bảo vật quốc gia tiêu biểu của văn hóa Óc Eo do bảo tàng lưu giữ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Bộ Linga – Yoni được phát hiện trong cuộc khai quật có địa điểm và bối cảnh rõ ràng tại di tích Đá Nổi năm 1985. Niên đại thế kỷ V–VI giúp bảo vật trở thành nguồn tư liệu trực tiếp về đời sống tôn giáo của cư dân văn hóa Óc Eo trong giai đoạn phát triển mạnh của nền văn hóa này.
Giá trị tôn giáo: Linga và yoni là một trong những hệ biểu tượng quan trọng của Shiva giáo. Sự kết hợp giữa hai thành phần thể hiện quan niệm về sự thống nhất giữa các nguyên lý tạo sinh và năng lượng sáng tạo trong Hindu giáo.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác linga bằng vàng, đúc yoni cùng bệ bằng đồng thau và tạo thêm một tấm vàng mỏng đặt bên trong cho thấy sự kết hợp của nhiều kỹ thuật như đúc kim loại, tạo hình, gia công vàng và lắp ghép các bộ phận.
Giá trị nghệ thuật: Tuy có kích thước nhỏ, bộ hiện vật có cấu trúc rõ ràng và cân đối. Linga ba phần đặt thẳng tại tâm, yoni vuông có vòi và bệ ba cấp tạo thành một bố cục tập trung, trong đó chất liệu vàng nổi bật trên nền đồng thau.
Giá trị nghiên cứu văn hóa Óc Eo: Bảo vật cung cấp tư liệu về sự phát triển của Hindu giáo, nghề luyện kim, kim hoàn và nghệ thuật tạo hình trong cộng đồng cư dân Óc Eo ở Nam Bộ vào giữa thiên niên kỷ I.
Giá trị về giao lưu văn hóa: Hệ biểu tượng linga – yoni có nguồn gốc từ truyền thống Hindu giáo Ấn Độ, trong khi cách lựa chọn vật liệu và chế tác tại Đá Nổi cho thấy quá trình tiếp nhận và biến đổi những ảnh hưởng bên ngoài trong môi trường văn hóa bản địa của đồng bằng sông Cửu Long.
Giá trị độc bản: Sự kết hợp linga bằng vàng, yoni – bệ bằng đồng thau và tấm vàng mỏng bên trong tạo nên một hiện vật đặc biệt hiếm trong hệ thống linga – yoni của văn hóa Óc Eo. Đây cũng là một trong những lý do quan trọng giúp bảo vật có vị trí nổi bật trong bộ sưu tập hiện vật Óc Eo tại An Giang.
Được tạo tác cách ngày nay khoảng 1.500 năm, Bộ Linga – Yoni Đá Nổi kết hợp một biểu tượng tôn giáo có nguồn gốc từ Ấn Độ với trình độ luyện kim và kim hoàn của cư dân Óc Eo. Từ linga bằng vàng ở trung tâm, tấm vàng mỏng đặt trong yoni đến khối bệ đồng thau ba cấp, từng bộ phận đều hợp thành một chỉnh thể thờ tự hoàn chỉnh. Bảo vật vì thế không chỉ lưu giữ dấu tích của Shiva giáo ở Nam Bộ, mà còn phản ánh một giai đoạn giao lưu văn hóa rộng mở và sự phát triển của kỹ thuật thủ công tại đồng bằng sông Cửu Long trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
