Niên đại: Thế kỷ VI–VII
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao tổng thể 102 cm; phần tượng cao 72 cm; phần đế cao 30 cm; mặt đế khoảng 33 × 17 × 4 cm; trụ vuông cao 30 cm; trụ tròn cao 27 cm
Trọng lượng: 41 kg
Loại hình: Tượng thờ Hindu giáo
Ngày phát hiện: 12/7/2002
Người phát hiện: Ông Lê Hùng Tiến
Nơi phát hiện: Xã Trung Ngãi, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long trước đây; nay là xã Trung Ngãi, tỉnh Vĩnh Long
Hoàn cảnh phát hiện: Ở độ sâu khoảng 1,2 m khi thi công móng Cụm hoạt động văn hóa xã Trung Ngãi
Ngày bàn giao cho bảo tàng: 18/7/2002
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Vĩnh Long
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tượng Thần Vishnu Vũng Liêm là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của văn hóa Óc Eo tại vùng đồng bằng sông Cửu Long, có niên đại khoảng thế kỷ VI–VII. Pho tượng được phát hiện ngày 12/7/2002 trong quá trình đào móng xây dựng Cụm hoạt động văn hóa xã Trung Ngãi, Vũng Liêm. Ở độ sâu khoảng 1,2 m, tượng được tìm thấy trong tư thế đứng, cùng với một số hiện vật bằng đồng đã bị vỡ. Chỉ sáu ngày sau, ngày 18/7/2002, người phát hiện là ông Lê Hùng Tiến đã trao tặng tượng cho Bảo tàng Vĩnh Long để bảo quản và nghiên cứu.
Tượng được tạc tròn từ đá sa thạch, cao tổng thể 102 cm và nặng 41 kg. Nhân vật đứng thẳng trên một bệ hình chữ nhật, thân người cân đối, chắc khỏe. Đầu đội mũ hình trụ cao, thuôn dần lên phía trên; chóp mũ được trang trí một bông hoa hai tầng gồm 12 cánh lớn nhỏ xen kẽ. Đây là một trong những chi tiết tạo hình đặc biệt, tạo điểm nhấn rõ rệt cho phần đầu tượng.
Khuôn mặt Vishnu được thể hiện đầy đặn và cân đối. Đôi mắt nhỏ dài hình hạnh nhân, chân mày mảnh cong và gần như nối nhau phía trên sống mũi. Mũi cao, thẳng, cánh mũi nở; môi dày, miệng hơi cong tạo cảm giác nhẹ nhàng. Dái tai kéo dài xuống hai bên. Các đường nét không quá cứng mà được xử lý mềm mại, khiến khuôn mặt vừa giữ vẻ trang nghiêm của thần linh vừa mang dáng vẻ gần gũi của con người.
Phần thân trên để trần, với vai rộng, ngực nở, eo thon và tay chân chắc khỏe. Tỷ lệ cơ thể được nhấn mạnh theo hướng khỏe khoắn nhưng không thô nặng. Phần thân dưới quấn dhoti, loại trang phục truyền thống của Nam Á. Tấm vải bắt đầu từ dưới rốn, phủ xuống gần gót chân; phần nếp cuộn ở giữa hai chân kéo dài xuống nối với bệ tượng. Những đường gợn và nếp nhún của vải được tạc khá sinh động, làm giảm cảm giác cứng của khối đá và tạo sự chuyển tiếp tự nhiên từ cơ thể xuống phần đế.
Đặc điểm quan trọng nhất để nhận diện Vishnu là bốn cánh tay. Hai tay phía trên vốn giơ lên gần ngang đầu nhưng hiện đã gãy mất phần cẳng tay và vật cầm. Hai tay phía dưới còn bảo lưu rõ hơn: một tay nắm cây chùy – gada, được thể hiện dưới dạng một trụ tròn kéo dài xuống bệ; tay còn lại giữ một vật hình cầu đặt trên một trụ có tiết diện vuông. Các bộ phận chống đỡ này vừa gắn với thuộc tính của nhân vật vừa có tác dụng liên kết cánh tay với khối tượng, giúp tăng độ bền cho tác phẩm bằng đá.
Ở hình tượng Vishnu truyền thống, bốn tay thường gắn với các thuộc tính như bánh xe chakra, ốc tù và shankha, chùy gada và một biểu tượng khác thay đổi theo từng loại hình tạo tượng. Với pho tượng Vũng Liêm, hai tay trên đã mất nên không còn đầy đủ vật cầm ban đầu; những dấu tích còn lại cho phép hình dung chúng từng nằm trong hệ thống biểu tượng quen thuộc của Vishnu. Chính bốn tay, mũ cao, tư thế đứng và các vật cầm còn lại giúp xác định rõ danh tính vị thần.
Một đặc điểm đáng chú ý khác là tình trạng của pho tượng tương đối hoàn chỉnh. Ngoài hai cánh tay phía trên đã bị gãy, phần đầu, khuôn mặt, thân người, hai tay dưới, trang phục và bệ vẫn được bảo lưu khá đầy đủ. Nhờ đó, hiện vật cho phép quan sát gần như trọn vẹn bố cục của một tượng Vishnu đứng có niên đại khoảng 1.400–1.500 năm.
Ngày 24/12/2018, Tượng Thần Vishnu Vũng Liêm được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg. Đây cũng là Bảo vật quốc gia đầu tiên của tỉnh Vĩnh Long trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.
Sau khi tỉnh Vĩnh Long mới được hình thành và hệ thống bảo tàng được tổ chức lại năm 2025, Bảo tàng Vĩnh Long được thành lập trên cơ sở hợp nhất Bảo tàng Bến Tre, Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh và Bảo tàng và Xúc tiến du lịch Vĩnh Long. Tượng Vishnu Vũng Liêm tiếp tục được đơn vị này lưu giữ, bảo quản và giới thiệu đến công chúng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Tượng được phát hiện tại Trung Ngãi, Vũng Liêm, trong khu vực có nhiều dấu tích văn hóa Óc Eo. Ngày phát hiện, độ sâu, địa điểm và người phát hiện đều được ghi nhận rõ, tạo cho bảo vật nguồn gốc tương đối đầy đủ.
Giá trị lịch sử – văn hóa: Pho tượng có niên đại thế kỷ VI–VII, phản ánh sự hiện diện và phát triển của Hindu giáo tại vùng đồng bằng sông Cửu Long trong thiên niên kỷ I, đồng thời bổ sung tư liệu về không gian văn hóa Óc Eo tại Vũng Liêm.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng bốn tay, mũ cao, cây chùy và các thuộc tính đi kèm thể hiện rõ Vishnu – một trong những vị thần quan trọng của Hindu giáo. Tác phẩm cho thấy hệ thống biểu tượng tôn giáo có nguồn gốc Ấn Độ đã được tiếp nhận tại Nam Bộ từ rất sớm.
Giá trị nghệ thuật: Tượng có dáng đứng cân đối, cơ thể khỏe, khuôn mặt mềm mại và trang phục được xử lý sinh động. Đặc biệt, chiếc mũ trụ với bông hoa hai tầng gồm 12 cánh cùng những nếp dhoti kéo dài xuống chân tạo nên những nét riêng dễ nhận biết của tác phẩm.
Giá trị kỹ thuật: Tượng được tạc từ một khối sa thạch lớn, cao hơn 1 m. Nghệ nhân vừa phải tạo cơ thể bốn tay vừa sử dụng các trụ đá và vật cầm để liên kết những phần nhô ra với thân và bệ, qua đó hạn chế nguy cơ gãy vỡ. Đây là một giải pháp kỹ thuật thường thấy trong điêu khắc đá cổ nhưng được xử lý khá rõ trên pho tượng Vũng Liêm.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Hình tượng Vishnu, dhoti và hệ thống thuộc tính thể hiện ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ, trong khi phong cách tạo hình cho thấy sự chuyển hóa trong môi trường bản địa. Bảo vật là tư liệu quan trọng để tìm hiểu quá trình giao lưu giữa cư dân Nam Bộ với Nam Á và các khu vực khác của Đông Nam Á trong thiên niên kỷ I.
Giá trị độc bản: Tượng Vishnu Vũng Liêm là hiện vật gốc, có nguồn gốc phát hiện rõ ràng và còn bảo lưu phần lớn hình thể. Năm 2018, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Vĩnh Long.
Được phát hiện tình cờ khi đào móng một công trình tại Trung Ngãi ngày 12/7/2002, Tượng Thần Vishnu Vũng Liêm đã nằm dưới lòng đất khoảng một thiên niên kỷ rưỡi trước khi trở lại với đời sống hiện đại. Từ chiếc mũ trang trí hoa 12 cánh, khuôn mặt đầy đặn, cơ thể bốn tay đến những nếp dhoti mềm mại trên khối sa thạch, bảo vật lưu giữ dấu ấn của Hindu giáo, nghệ thuật điêu khắc và quá trình giao lưu văn hóa của cư dân Óc Eo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long trong thế kỷ VI–VII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
