Tên gọi dân gian: Tượng Phật Lồi
Niên đại: Thế kỷ XV
Văn hóa: Champa
Phong cách nghệ thuật: Giai đoạn muộn, phong cách Yang Mun
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 80 cm; rộng 49 cm; dày 21 cm
Trọng lượng: Khoảng 500 kg
Loại hình: Tượng thờ Shiva giáo, gắn liền với bia ký Champa
Nguồn gốc: Khu vực Hải Giang, bán đảo Phương Mai, Quy Nhơn trước đây
Nơi lưu giữ hiện nay: Chùa Linh Sơn, phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tượng Thần Shiva chùa Linh Sơn, thường được người dân địa phương gọi là Tượng Phật Lồi, là một tác phẩm điêu khắc Champa đặc biệt có niên đại vào thế kỷ XV. Pho tượng hiện được thờ tại chùa Linh Sơn trên bán đảo Phương Mai. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực chùa thuộc phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai.
Tượng được tạc trên một khối đá sa thạch lớn, thể hiện Shiva trong hình thức một vị tu sĩ khổ hạnh đang ngồi thiền. Nhân vật ngồi hướng thẳng về phía trước, hai chân xếp chéo theo tư thế kiết già. Tay trái đặt trên đùi, lòng bàn tay ngửa lên; tay phải đưa ngang ngực và cầm một chuỗi tràng hạt dài, đầu còn lại của chuỗi hạt buông xuống lòng bàn tay trái. Tư thế tĩnh tại cùng chuỗi hạt làm nổi bật phương diện của Shiva như một vị thần gắn với thiền định và đời sống khổ hạnh.
Khuôn mặt tượng bầu dài, đôi mắt hơi xếch và khép nhẹ. Hai chân mày dài gần giao nhau trên sống mũi, cánh mũi rộng, môi dày. Phần môi trên gần như chìm dưới bộ ria lớn, trong khi bộ râu dài phủ xuống cổ trở thành một trong những đặc điểm tạo hình nổi bật nhất. Hai tai dài, vành tai được thể hiện thành hai lớp, dái tai đeo khuyên tròn.
Giữa trán có ba vạch ngang nổi song song, một dấu hiệu phù hợp với hình tượng Shiva trong truyền thống Ấn Độ giáo. Đầu tượng đội chiếc mũ hình trụ cao gồm hai tầng. Tầng trên tương đối trơn, có bốn đường ngang; phần phía trước của tầng dưới mang một ký hiệu chữ Phạn, thường được nhận diện là dấu Om, làm tăng thêm đặc trưng tôn giáo của pho tượng.
Tạo hình của pho tượng khá khác biệt so với những hình thức Shiva quen thuộc như linga, Mukhalinga hay Shiva trong tư thế vận động. Ở đây, vị thần được thể hiện như một yogi – người tu luyện, với mắt khép, râu dài, tràng hạt và tư thế thiền định. Hình thức này phù hợp với một phương diện quan trọng của Shiva trong Hindu giáo: vị thần khổ hạnh, bậc thầy của yoga và thiền định.
Pho tượng gắn liền với một bia ký Champa thế kỷ XV
Điểm đặc biệt nhất của Tượng Thần Shiva chùa Linh Sơn là phía sau lưng tượng được tạo liền với một tấm bia đá có minh văn Champa. Phần trên của bia đã bị vỡ, nhưng phần còn lại vẫn bảo tồn 12 dòng chữ Chăm cổ. Bia ký được đăng ký trong hệ thống minh văn Champa với ký hiệu C.214.
Minh văn là một bộ phận đặc biệt quan trọng của bảo vật vì cung cấp những dữ liệu giúp xác định niên đại và bối cảnh lịch sử của tác phẩm. Nội dung còn lại nhắc đến Nauk Glaun Vijaya, một vị vua Champa đầu thế kỷ XV, cùng các nghi lễ hoàng gia và việc phục hồi một nơi thờ tự. Minh văn còn ghi mốc Saka 1343, tương ứng năm 1421. Những thông tin này phù hợp với niên đại thế kỷ XV của pho tượng.
Việc kết hợp tượng thần và bia ký trong cùng một khối đá khiến tác phẩm trở thành một loại hình rất hiếm trong điêu khắc Champa. Người xem không chỉ quan sát được hình tượng Shiva mà còn tiếp cận trực tiếp một văn bản cổ gắn với lịch sử tôn giáo và vương quyền Champa.
Về phong cách, pho tượng thuộc giai đoạn muộn của nghệ thuật Champa, khi trung tâm chính trị của vương quốc đặt tại vùng Vijaya. Tượng mang nhiều đặc điểm của nghệ thuật từ sau phong cách Tháp Mẫm và bước sang phong cách Yang Mun, nổi bật ở chiếc mũ trụ cao, bộ râu dài nhọn, hình thức thần – vua và tấm bia lớn phía sau nhân vật.
Tác phẩm vì thế không chỉ phản ánh tín ngưỡng Shiva giáo mà còn lưu giữ dấu ấn của một trong những giai đoạn cuối của nghệ thuật Champa tại vùng Vijaya trước năm 1471.
Từ Hải Giang đến chùa Linh Sơn
Pho tượng vốn gắn với làng biển Hải Giang, trước đây thuộc xã Nhơn Hải, thành phố Quy Nhơn. Trong ký ức dân gian địa phương, cách đây khoảng hai thế kỷ, người dân trong lúc canh tác đã phát hiện pho tượng từ dưới lòng đất. Hình dáng nhân vật ngồi thiền khiến người dân xem đây như một hình tượng linh thiêng và gọi bằng tên “Phật Lồi”. Tên gọi này tiếp tục được lưu truyền cho đến ngày nay, mặc dù về mặt lịch sử nghệ thuật, hiện vật được xác định là tượng thần Shiva của Champa chứ không phải tượng Phật giáo.
Người dân Hải Giang đã lập nơi thờ phụng pho tượng và gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khi khu vực làng Hải Giang được giải phóng mặt bằng để thực hiện dự án vào năm 2011, chùa và pho tượng được di chuyển đến khu vực Hội Thành, xã Nhơn Hội. Từ đó, bảo vật tiếp tục được thờ tại chùa Linh Sơn.
Ngày 24/12/2018, Tượng Thần Shiva chùa Linh Sơn được công nhận là Bảo vật quốc gia. Khác với phần lớn bảo vật Champa được đưa vào bảo tàng, pho tượng này vẫn được lưu giữ trong một cơ sở thờ tự, tiếp tục hiện diện trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Pho tượng có niên đại thế kỷ XV, thuộc giai đoạn Vijaya muộn của Champa. Đặc biệt, 12 dòng minh văn phía sau tượng chứa những mốc niên đại và tên nhân vật lịch sử, trong đó có mốc Saka 1343, tương ứng năm 1421.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Shiva được thể hiện trong dáng một vị tu sĩ khổ hạnh với tư thế thiền định, tràng hạt, ba vạch ngang trên trán và dấu Om trên mũ. Tác phẩm phản ánh một phương diện đặc biệt của Shiva giáo trong đời sống tôn giáo Champa.
Giá trị nghệ thuật: Pho tượng mang những đặc điểm của nghệ thuật Champa giai đoạn muộn: mũ trụ cao, bộ râu dài, hình thể cô đọng và tấm tựa dạng bia phía sau. Tác phẩm là một đại diện tiêu biểu cho quá trình chuyển tiếp từ phong cách Tháp Mẫm đến phong cách Yang Mun.
Giá trị văn tự: Tấm bia liền với lưng tượng còn 12 dòng chữ Chăm cổ, mang ký hiệu C.214. Đây là nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu ngôn ngữ, văn tự, lịch sử vương quyền và hoạt động tôn giáo của Champa trong thế kỷ XV.
Giá trị về loại hình: Sự kết hợp giữa tượng Shiva và bia ký trong cùng một khối đá là hình thức hiếm gặp trong điêu khắc Champa. Tượng vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa là vật thờ, đồng thời mang một văn bản lịch sử ngay trên chính hiện vật.
Giá trị về tiếp biến văn hóa: Sau thời Champa, pho tượng tiếp tục được cộng đồng cư dân vùng Hải Giang gìn giữ và thờ phụng dưới tên “Phật Lồi”. Từ một hình tượng Shiva của Hindu giáo, bảo vật đã bước vào đời sống tín ngưỡng dân gian của cộng đồng địa phương và tiếp tục được bảo tồn tại một ngôi chùa cho đến ngày nay.
Giá trị độc bản: Tượng Shiva chùa Linh Sơn có hình thức tạo tác đặc biệt, gắn trực tiếp với bia ký cổ và còn được bảo tồn ngay trong không gian thờ tự. Năm 2018, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg.
Với đôi mắt khép nhẹ, bộ râu dài, chuỗi tràng hạt trong tay và 12 dòng minh văn Champa phía sau lưng, Tượng Thần Shiva chùa Linh Sơn là một bảo vật đặc biệt của nghệ thuật Champa thế kỷ XV. Từ một hình tượng Shiva được tạo tác trong giai đoạn Vijaya muộn, pho tượng đã trải qua nhiều thế kỷ trong đời sống của cư dân Hải Giang, được gọi bằng cái tên dân gian “Phật Lồi”, rồi tiếp tục được thờ phụng tại chùa Linh Sơn ngày nay. Bảo vật vì thế lưu giữ đồng thời những lớp giá trị về điêu khắc, văn tự, tôn giáo, lịch sử Champa và quá trình tiếp biến văn hóa trên vùng đất miền Trung Việt Nam.
Ảnh minh họa: Sưu tầm
