Số đăng ký: BTCT 4129/IIN.507
Niên đại: Văn hóa Óc Eo, thế kỷ V
Chất liệu: Gỗ
Kích thước: Dài 140 cm; rộng 38–40 cm; dày 8,5–16 cm
Loại hình: Linga – Yoni
Nguồn gốc: Nhơn Thành, Cần Thơ
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng thành phố Cần Thơ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020.
Giới thiệu bảo vật
Linga – Yoni gỗ Nhơn Thành là hiện vật thuộc Văn hóa Óc Eo, có niên đại thế kỷ V. Đây là một hiện vật đặc biệt của tín ngưỡng thờ thần Shiva, trong đó linga biểu trưng cho yếu tố nam và yoni biểu trưng cho yếu tố nữ, gắn với quan niệm về sự sinh thành và sinh sôi.
Hiện vật được chế tác từ một khối gỗ nguyên, dài 140 cm, rộng từ 38 đến 40 cm, dày từ 8,5 đến 16 cm. Toàn bộ cấu trúc gồm hai phần chính là thân yoni và vòi dẫn nước, tạo thành một chỉnh thể hình chữ nhật kéo dài.
Phần thân yoni có dạng khối chữ nhật, thành ngoài tạo gờ nổi vuông chạy bao quanh. Lòng yoni được khoét thành hai đường rãnh sâu bao quanh một khối nổi nằm ở trung tâm.
Khối nổi trung tâm chính là phần linga, có dạng thuôn dài, một đầu nhọn hướng về phía vòi. Khác với nhiều bộ Linga – Yoni bằng đá thường có linga hình trụ dựng đứng giữa lòng yoni hình vuông, linga của hiện vật Nhơn Thành lại được tạo trong tư thế nằm ngang, đặt trọn trong lòng yoni. Đây là đặc điểm tạo hình nổi bật nhất của bảo vật.
Hai rãnh chạy quanh linga gặp nhau ở phía trước rồi nối thông với rãnh dẫn nước thiêng nằm giữa vòi. Vòi yoni có dáng gần vuông, nhỏ dần về đầu; phần đầu được cắt xiên vát. Cấu tạo này cho phép chất lỏng dùng trong nghi lễ chảy từ lòng yoni ra ngoài qua vòi.
Ở mặt đáy, gần vị trí tiếp giáp giữa thân và vòi có một vết khấc lõm nằm ngang, là một chi tiết còn được bảo tồn trên hiện vật.
Linga – Yoni là một biểu tượng quan trọng trong tín ngưỡng Shiva giáo. Trong nghi lễ, nước hoặc chất lỏng dùng để tẩy rửa linga sẽ chảy xuống lòng yoni rồi thoát ra ngoài qua vòi, trở thành nước thiêng.
Điểm đặc biệt của Linga – Yoni Nhơn Thành nằm ở cả chất liệu và hình thức thể hiện. Thay vì sử dụng đá, gốm hoặc kim loại, hiện vật được chế tác hoàn toàn bằng gỗ. Trong hệ thống hiện vật Văn hóa Óc Eo đã biết, đây là trường hợp đặc biệt hiếm gặp của một bộ Linga – Yoni bằng gỗ.
Hình thức linga nằm ngang trong lòng yoni cũng tạo nên sự khác biệt rõ rệt so với kiểu thức phổ biến của Linga – Yoni trong nghệ thuật Ấn Độ và nhiều di tích chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo ở Đông Nam Á. Cách tạo hình này cho thấy sự tiếp nhận và biến đổi các yếu tố tôn giáo Ấn Độ trong môi trường văn hóa bản địa của cư dân Óc Eo.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Hiện vật có niên đại thế kỷ V, là tư liệu trực tiếp về đời sống tôn giáo của cư dân Văn hóa Óc Eo ở vùng Nam Bộ.
Giá trị tôn giáo: Cấu trúc linga và yoni phản ánh tín ngưỡng thờ thần Shiva và quan niệm về sinh lực, sự sinh thành và phồn thực trong đời sống tinh thần của cư dân cổ.
Giá trị nghệ thuật: Hình thức linga nằm ngang, thân thuôn dài và đầu nhọn kết hợp với yoni dạng khối chữ nhật tạo nên kiểu thức khác biệt so với nhiều Linga – Yoni bằng đá thường gặp.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác toàn bộ hiện vật từ một khối gỗ lớn, đồng thời tạo được hệ thống gờ, rãnh và vòi dẫn nước cho thấy kỹ thuật gia công gỗ phát triển của cư dân Óc Eo.
Giá trị độc bản: Linga – Yoni gỗ Nhơn Thành là hiện vật gốc, độc bản, nổi bật bởi chất liệu gỗ và hình thức linga nằm ngang trong lòng yoni. Hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia ngày 15/01/2020.
Linga – Yoni gỗ Nhơn Thành là một hiện vật đặc sắc của Văn hóa Óc Eo, vừa phản ánh ảnh hưởng của Shiva giáo, vừa thể hiện sự biến đổi sáng tạo trong nghệ thuật bản địa. Chất liệu gỗ, cấu trúc nguyên khối và hình thức linga nằm ngang khiến bảo vật trở thành nguồn tư liệu quan trọng về tín ngưỡng, nghệ thuật và kỹ thuật chế tác của cư dân Nam Bộ vào thế kỷ V.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
