Niên đại: Thế kỷ XII, thời Lý
Chất liệu: Đá sa thạch
Số lượng: 2 tượng
Kích thước tượng bên phải: Cao 104 cm; rộng 130 cm
Kích thước tượng bên trái: Cao 104 cm; rộng 136 cm
Loại hình: Tượng sư tử kết hợp bệ đặt tượng Phật
Nơi lưu giữ: Đền – chùa Bà Tấm, xã Gia Lâm, thành phố Hà Nội; trước đây thuộc xã Dương Xá, huyện Gia Lâm
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020.
Giới thiệu bảo vật
Tượng đôi sư tử đá đền – chùa Bà Tấm là hai tác phẩm điêu khắc đá thời Lý, có niên đại thế kỷ XII, hiện được đặt tại tòa Tam bảo của chùa. Đây đồng thời là hai bệ đặt tượng Phật, được tạo hình thành hai con sư tử nằm phủ phục, gắn trực tiếp với không gian thờ tự của di tích từ thời kỳ đầu.
Hai tượng có kích thước gần tương đương nhau. Tượng bên phải cao 104 cm, rộng 130 cm; tượng bên trái cao 104 cm, rộng 136 cm. Khối thân được xử lý tương đối giản lược, trong khi phần đầu và khuôn mặt được chạm khắc rất kỹ, tạo nên sự kết hợp rõ nét giữa điêu khắc tượng tròn và phù điêu, một đặc điểm nổi bật của nghệ thuật tạo hình thời Lý.
Cả hai sư tử đều ở tư thế nằm thủ phục, đầu ngẩng về phía trước. Khuôn mặt được nhấn mạnh bằng những khối lớn, đường nét khỏe nhưng mềm mại, tạo vẻ uy nghi mà không nặng nề. Trán sư tử ngắn, chính giữa chạm chữ “Vương”, biểu thị địa vị và sức mạnh của linh vật. Ngay phía dưới là một u tròn lớn, xung quanh bố trí nhiều u tròn nhỏ. Mũi to, bè, trên bề mặt chạm các đường cong song hành đều đặn. Đôi mắt có dạng giọt lệ kép, lớn và nổi rõ. Phía trên mắt là những dải hoa văn dạng dấu hỏi tròn, gần với cánh hoa cúc. Hàng mi cong, đuôi mắt kéo dài về hai phía làm giảm độ nặng của khối mặt và tạo cảm giác thanh thoát. Miệng sư tử mở rộng, để lộ hàm răng; phần lưỡi nâng một viên ngọc. Quanh mép là các dải hồi văn xoắn ốc; phần má cũng được phủ bằng những băng hoa nhiều cánh và hoa văn cuộn xoắn. Hai tai nằm trên phần mang bạnh. Phía sau là các lớp bờm tạo bởi những dải hoa văn xoắn móc, cùng quy tụ về một tâm. Cổ sư tử đeo dây lục lạc. Các chân được thể hiện khỏe, bàn chân có năm móng dạng móng chim, tạo cảm giác linh vật dù đang nằm vẫn mang tư thế động. Trên toàn bộ tượng, hoa văn xoắn, hoa cúc, dải móc và các đường cong được bố trí dày nhưng có trật tự. Những mô típ này vừa làm mềm bề mặt đá vừa tạo nhịp điệu cho khối tượng lớn, thể hiện rõ phong cách trang trí đặc trưng của mỹ thuật thời Lý.
Trong nghệ thuật Phật giáo, sư tử là biểu tượng của sức mạnh và trí tuệ, thường xuất hiện trong không gian thờ Phật. Tại đền – chùa Bà Tấm, hình tượng sư tử được chuyển thành bệ đỡ tượng Phật, kết hợp chức năng kiến trúc với ý nghĩa tôn giáo. Đôi tượng không mô phỏng tự nhiên một cách hoàn toàn mà được cách điệu mạnh qua khuôn mặt, bờm, mắt, miệng, móng và hệ thống hoa văn. Cách tạo hình này thể hiện quá trình bản địa hóa hình tượng sư tử trong nghệ thuật Phật giáo Đại Việt thời Lý.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Đôi sư tử có niên đại thế kỷ XII, gắn trực tiếp với đền – chùa Bà Tấm, một di tích thời Lý gắn với Nguyên phi Ỷ Lan.
Giá trị nghệ thuật: Hai tượng kết hợp kỹ thuật tượng tròn với phù điêu, tập trung diễn tả khuôn mặt, bờm và hệ thống hoa văn, tạo nên một phong cách điêu khắc đặc trưng của mỹ thuật thời Lý.
Giá trị kỹ thuật: Việc xử lý những khối sa thạch lớn cùng các chi tiết chạm sâu, chạm nổi, hoa văn xoắn và những bộ phận có hình khối phức tạp cho thấy trình độ điêu khắc đá phát triển cao.
Giá trị Phật giáo: Hình tượng sư tử được sử dụng làm bệ đặt tượng Phật, phản ánh vai trò của linh vật này trong hệ thống biểu tượng Phật giáo thời Lý.
Giá trị độc đáo: Tư thế nằm phủ phục, chữ “Vương” trên trán, viên ngọc trong miệng, dây lục lạc, móng dạng móng chim và hệ thống hoa văn dày đặc tạo nên diện mạo riêng cho đôi sư tử. Ngày 15/01/2020, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Tượng đôi sư tử đá đền – chùa Bà Tấm là hai tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý. Hình tượng sư tử, kỹ thuật kết hợp tượng tròn – phù điêu và hệ thống hoa văn tinh xảo giúp bảo vật trở thành nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật và nghệ thuật Phật giáo Đại Việt thế kỷ XII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
