Tên gọi dân gian: Ông Đen – Ông Đỏ
Loại hình: Tượng Hộ pháp Dvarapala
Niên đại: Thế kỷ XII – XIII
Chất liệu: Đá sa thạch nguyên khối
Số lượng: 2 tượng
Trọng lượng: Khoảng 800 kg/tượng
Tượng Ông Đen: Cao 245 cm; rộng 152 cm; dày 70 cm
Tượng Ông Đỏ: Cao 242 cm; rộng 150 cm; dày 72 cm
Phong cách nghệ thuật: Champa, phong cách Tháp Mẫm
Nơi lưu giữ: Chùa Nhạn Sơn, phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai; trước đây thuộc xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020
Giới thiệu bảo vật
Hai tượng Hộ pháp chùa Nhạn Sơn, thường được gọi là Ông Đen và Ông Đỏ, là hai tác phẩm điêu khắc đá Champa có niên đại khoảng thế kỷ XII – XIII. Hai tượng thuộc loại hình Dvarapala – những vị thần giữ cửa thường được bố trí tại lối vào các công trình tôn giáo của Champa.
Mỗi tượng nặng khoảng 800 kg, được tạc từ khối đá sa thạch lớn. Tượng Ông Đen cao 245 cm, rộng 152 cm, dày 70 cm; tượng Ông Đỏ cao 242 cm, rộng 150 cm, dày 72 cm. Đây là những tượng Hộ pháp Champa có kích thước đặc biệt lớn và còn bảo tồn khá nguyên vẹn.
Hai tượng có bố cục gần tương đồng, đều đứng trên bệ tròn, thân hình lực lưỡng, hai chân dang rộng, đầu gối hơi chùng và cơ thể ngả nhẹ về phía trước. Cổ căng, đầu quay sang phía đối diện, tạo tư thế vừa chuyển động vừa trấn giữ.
Đầu tượng đội vương miện kết từ những dải cánh sen cách điệu. Tóc búi thành một khối tròn lớn phía sau đầu. Khuôn mặt mang vẻ dữ tợn đặc trưng của tượng Hộ pháp: lông mày rậm nổi cao, mắt lớn và lồi, mũi to, tai dài; những đường gân nổi rõ trên cổ làm tăng cảm giác mạnh mẽ.
Trên thân mỗi tượng có một dải hình rắn vắt chéo từ vai xuống hông. Phần thân dưới mặc sampot bó sát đùi, thể hiện kiểu trang phục đặc trưng trong nghệ thuật điêu khắc Champa.
Tượng Ông Đen cầm binh khí bằng tay phải; tay trái co lên ngang ngực, cầm một vật có chuôi dạng xoắn ốc. Hai cổ chân đều được trang trí bằng hình rắn Naga. Tượng Ông Đỏ cầm binh khí bằng tay trái, tay phải co ngang phía trước ngực. Bắp tay đeo vòng trang sức có mô típ cánh sen. Cổ chân trái trang trí hình rắn Naga, cổ chân phải đeo vòng có hình cánh sen ở giữa.
Sự đối xứng trong tư thế và cách bố trí binh khí cho thấy hai tượng được tạo thành một cặp Hộ pháp hoàn chỉnh, cùng đảm nhiệm chức năng bảo vệ lối vào không gian thờ tự.
Hai tượng mang những đặc điểm của phong cách Tháp Mẫm, giai đoạn phát triển muộn của nghệ thuật điêu khắc Champa ở vùng Bình Định. Hình thể khỏe, kích thước lớn, khuôn mặt dữ tợn, trang sức cầu kỳ và các mô típ Naga thể hiện rõ chức năng trấn giữ của Dvarapala. Phía sau chùa Nhạn Sơn còn khu vực được gọi là Gò Tam Tháp, nơi từng tồn tại một cụm kiến trúc Champa và hiện vẫn còn dấu tích gạch cổ. Vị trí của hai tượng cho thấy chúng có khả năng nguyên vốn thuộc hệ thống tượng môn thần đặt trước lối vào khu đền tháp này. Sau khi người Việt cư trú và xây dựng chùa tại khu vực, hai tượng tiếp tục được bảo tồn, thờ phụng và dần được gọi theo tên dân gian là Ông Đen – Ông Đỏ. Vì vậy, bảo vật còn phản ánh quá trình tiếp nhận và chuyển đổi chức năng tín ngưỡng của một di sản Champa trong môi trường văn hóa Việt.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Hai tượng gắn với dấu tích kiến trúc Champa tại khu vực Nhạn Sơn, cung cấp tư liệu về hệ thống đền tháp và tín ngưỡng của cư dân Champa trong khoảng thế kỷ XII – XIII.
Giá trị nghệ thuật: Tượng có kích thước lớn, hình khối khỏe, bố cục cân đối và hệ thống chi tiết phong phú từ vương miện, khuôn mặt, trang phục đến binh khí và trang sức, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc phong cách Tháp Mẫm.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Dvarapala thể hiện chức năng của những vị thần bảo vệ lối vào đền tháp, gắn với tín ngưỡng Ấn Độ giáo trong văn hóa Champa.
Giá trị giao thoa văn hóa: Từ tượng môn thần Champa, hai pho tượng được cộng đồng người Việt tiếp tục bảo tồn và thờ phụng dưới tên gọi Ông Đen – Ông Đỏ, phản ánh quá trình tiếp biến giữa văn hóa Champa và văn hóa Việt.
Giá trị độc đáo: Hai tượng có kích thước đặc biệt lớn, còn tương đối nguyên vẹn và tạo thành một cặp Hộ pháp hoàn chỉnh. Đây là những tác phẩm tiêu biểu còn lại của loại hình tượng Dvarapala phong cách Tháp Mẫm.
Hai tượng Hộ pháp chùa Nhạn Sơn là những tác phẩm điêu khắc Champa đặc sắc của thế kỷ XII – XIII. Quy mô lớn, hình tượng mạnh mẽ, nghệ thuật tạo hình phong cách Tháp Mẫm cùng quá trình được bảo tồn và tiếp tục thờ phụng trong không gian chùa Việt đã tạo nên giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật và giao thoa văn hóa của bảo vật.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
