Số đăng ký: 4815/Đ-146; 4816/Đ-147
Niên đại: Thế kỷ XII – XIII
Chất liệu: Sa thạch
Số lượng: 2 bộ phận, gồm chóp tháp và bệ chóp tháp
Kích thước chóp tháp: Cao 120 cm; đáy 74 × 74 cm
Kích thước bệ chóp tháp: Cao 36 cm; dài 95 cm; rộng 95 cm
Nguồn gốc: Phế tích đền – tháp Champa Linh Thái, Thừa Thiên Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Thừa Thiên Huế
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020.
Giới thiệu bảo vật
Bộ chóp tháp Champa Linh Thái là một bộ phận kiến trúc bằng sa thạch thuộc nghệ thuật Champa thế kỷ XII – XIII, được phát hiện tại phế tích đền – tháp Linh Thái. Bộ hiện vật gồm hai phần riêng biệt là chóp tháp và bệ chóp tháp, khi ghép lại tạo thành một chỉnh thể có hình thức như một búp sen đặt trên đài sen. Chóp tháp cao 120 cm, đáy vuông 74 × 74 cm; bệ chóp tháp cao 36 cm, dài và rộng 95 cm. Cả hai được chế tác bằng sa thạch màu xám nhạt, có kích thước lớn so với nhiều loại chóp tháp Champa cùng loại.
Phần chóp tháp có dáng thuôn hình nón, nhỏ dần về phía đỉnh. Từ đỉnh xuống đáy tạo thành tám múi nổi đều nhau, thường được gọi là dạng múi khế. Tuy nhiên, tổng thể hình dáng được tạo theo dạng búp sen cách điệu, với các múi tương ứng các cánh sen khép.
Ở khoảng hai phần ba chiều cao tính từ đáy lên có bốn lỗ tròn, bố trí đều ở bốn phía, mỗi lỗ đường kính khoảng 4 cm, sâu 5,5 cm. Phần đáy chóp tạo thành mặt cắt tám cạnh. Chính giữa đáy khoét một lỗ vuông cạnh 37,5 cm, sâu 9,4 cm, có chức năng liên kết chóp với các bộ phận phía dưới.
Phần bệ chóp tháp có dạng khối vuông. Bốn mặt được tạo thành hệ thống tám cánh sen, gồm bốn cánh lớn xen kẽ bốn cánh nhỏ. Kích thước và vị trí của các cánh tương ứng với tám múi ở phần đáy chóp, giúp hai bộ phận khi ghép lại tạo thành một bố cục thống nhất.
Mặt trên của bệ khoét lõm một ô vuông ở chính giữa để tiếp nhận phần chóp phía trên. Mặt dưới cũng có một lỗ gần vuông, tạo thành hệ thống liên kết với kết cấu kiến trúc tháp. Cách xử lý này cho thấy chóp tháp không phải một khối trang trí độc lập mà là bộ phận hoàn chỉnh trong hệ thống kiến trúc đền tháp Champa.
Hình thức búp sen và đài sen là đặc điểm nổi bật nhất của Bộ chóp tháp Champa Linh Thái. Hai bộ phận được chế tác riêng nhưng khi đặt chồng lên nhau tạo thành hình ảnh một bông sen đang nở, thể hiện tư duy thiết kế chặt chẽ và khả năng kết hợp giữa kết cấu kiến trúc với nghệ thuật trang trí. Bộ hiện vật được tìm thấy tại phế tích đền – tháp Linh Thái, một địa điểm Champa đã được nhắc tới khá sớm trong Ô Châu cận lục của Dương Văn An vào thế kỷ XVI. Hiện vật vì vậy là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu kiến trúc Champa tại khu vực Thừa Thiên Huế.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Bộ chóp tháp gắn trực tiếp với phế tích đền – tháp Linh Thái, góp phần cung cấp tư liệu về kiến trúc Champa ở khu vực miền Trung trong thế kỷ XII – XIII.
Giá trị kiến trúc: Cấu trúc gồm chóp và bệ, hệ thống lỗ liên kết cùng tỷ lệ tương ứng giữa tám múi và tám cánh sen cho thấy cách thiết kế chặt chẽ của bộ phận đỉnh tháp.
Giá trị nghệ thuật: Hình thức búp sen đặt trên đài sen tạo nên một bố cục cân đối, vừa mang tính trang trí vừa gắn với hệ thống biểu tượng tôn giáo của kiến trúc Champa.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác những khối sa thạch lớn, tạo tám múi đều nhau, khoét các lỗ liên kết có kích thước chính xác và ghép hai bộ phận thành một chỉnh thể cho thấy trình độ gia công đá cao.
Giá trị độc đáo: Bộ chóp Linh Thái có quy mô lớn và hình thức chóp búp sen kết hợp bệ vuông tám cánh sen đặc biệt hiếm gặp trong hệ thống kiến trúc Champa hiện biết.
Bộ chóp tháp Champa Linh Thái là một bộ phận kiến trúc đặc sắc của nghệ thuật Champa thế kỷ XII – XIII. Quy mô lớn, cấu trúc liên kết chặt chẽ và hình thức búp sen – đài sen giúp bảo vật trở thành nguồn tư liệu quan trọng về kỹ thuật xây dựng, điêu khắc đá và nghệ thuật kiến trúc Champa ở miền Trung Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
