Niên đại: Thế kỷ XVII
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước phần thân: Cao 117 cm; rộng 90 cm; dày 55 cm
Kích thước phần đế: Cao 30 cm; rộng 125 cm; dài 170 cm
Loại hình: Phù điêu Vua – Thần dạng Mukhalinga
Nơi lưu giữ: Tháp Pô Rômê, xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Phù điêu Vua Pô Rômê là tác phẩm điêu khắc Champa có niên đại thế kỷ XVII, hiện được thờ trong tháp Pô Rômê. Hiện vật được tạc trên một khối đá sa thạch lớn, phần thân cao 117 cm, rộng 90 cm, dày 55 cm; phía dưới là bệ đá cao 30 cm, rộng 125 cm và dài 170 cm. Pho tượng thể hiện hình ảnh Vua – Thần Pô Rômê, trong đó nhà vua được thần hóa dưới hình thức gắn với thần Shiva. Tượng được chạm nổi trên khối đá theo dạng Mukhalinga, đánh dấu một giai đoạn muộn trong nghệ thuật tạo tượng thờ Champa tại vùng Panduranga.
Đầu tượng đội mũ trụ tròn, vành mũ trang trí dải hoa bốn cánh. Phía trên mũ có hình đinh ba, biểu tượng gắn với thần Shiva. Khuôn mặt có đôi mắt hơi xếch về phía thái dương, ria mép vểnh, râu cằm nhọn và một chấm râu nhỏ dưới môi. Tai tượng đeo hoa tai; cổ mang vòng trang sức gồm những hoa bốn cánh xen giữa hai hàng hạt ngọc. Cổ tay cũng đeo vòng. Thân tượng gần như để trần, chỉ có phần thắt lưng được trang trí bằng hoa văn hoa bốn cánh. Tượng có tám cánh tay. Hai tay dưới cùng áp vào phần bụng ngay phía trên thắt lưng. Sáu tay còn lại tỏa sang hai bên: ba tay bên phải lần lượt cầm dao găm, búp sen và lược; ba tay bên trái cầm đinh ba, lưỡi gươm trang trí và một chiếc chén. Hệ thống nhiều tay và các vật cầm thể hiện rõ hình thức thần hóa nhà vua theo hình tượng Shiva. Phía trên và xung quanh đầu chính còn xuất hiện năm đầu người nhỏ, cùng hệ thống viền hoa văn ngọn lửa. Các đầu đều đội mũ, tạo thành một bố cục nhiều tầng tập trung quanh phần đầu tượng. Hai bên phần dưới của phù điêu có hình hai con bò, một đực và một cái, nằm nghiêng, đuôi vắt lên lưng và cổ đeo vòng. Hình tượng bò gắn với hệ thống biểu tượng của Shiva giáo, đồng thời làm tăng tính chất tôn giáo của toàn bộ tác phẩm.
Pô Rômê là một vị vua có vị trí đặc biệt trong lịch sử và tín ngưỡng của cộng đồng Chăm vùng Panduranga. Sau khi qua đời, ông được thần hóa và tiếp tục được thờ phụng tại tháp mang tên mình. Hình thức Vua – Thần trên phù điêu thể hiện sự kết hợp giữa vương quyền và thần quyền. Nhà vua không chỉ được thể hiện như một nhân vật lịch sử mà còn mang những thuộc tính của Shiva qua tám cánh tay, đinh ba, các pháp khí và cấu trúc Mukhalinga. Hiện vật cũng phản ánh một giai đoạn muộn của nghệ thuật Champa, khi các hình tượng tôn giáo có nguồn gốc Ấn Độ được kết hợp ngày càng rõ với tín ngưỡng thờ vua và truyền thống bản địa của người Chăm ở Panduranga.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Phù điêu có niên đại thế kỷ XVII, gắn trực tiếp với Vua Pô Rômê và giai đoạn cuối trong tiến trình phát triển của vương quốc Champa tại vùng Panduranga.
Giá trị nghệ thuật: Hình thức tám tay, nhiều đầu, hệ thống trang sức, pháp khí, hoa văn lửa và hai hình bò tạo nên một bố cục điêu khắc phức tạp, tiêu biểu cho nghệ thuật Champa giai đoạn muộn.
Giá trị tôn giáo: Tượng thể hiện rõ quá trình thần hóa nhà vua và sự kết hợp giữa tín ngưỡng bản địa với Shiva giáo trong đời sống tinh thần của cộng đồng Chăm.
Giá trị kỹ thuật: Việc chạm nổi một hình tượng nhiều đầu, nhiều tay cùng hệ thống pháp khí và hoa văn trên khối sa thạch lớn cho thấy trình độ điêu khắc đá phát triển của nghệ nhân Chăm thế kỷ XVII.
Giá trị độc bản: Phù điêu Vua Pô Rômê là hiện vật gốc, độc bản, có hình thức Vua – Thần đặc biệt và vẫn được bảo tồn trong chính không gian thờ tự của tháp Pô Rômê. Ngày 31/12/2020, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Phù điêu Vua Pô Rômê là một tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật Champa thế kỷ XVII, tiêu biểu cho sự kết hợp giữa hình tượng nhà vua với thần Shiva. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về điêu khắc, tín ngưỡng thờ Vua – Thần và nghệ thuật Champa giai đoạn muộn tại vùng Panduranga.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
