Niên đại: Thế kỷ XVI, thời Mạc
Chất liệu: Đá
Kích thước: Cao 75 cm; rộng 55 cm; dày 17 cm
Loại hình: Phù điêu chân dung thờ
Nhân vật: Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn
Nơi lưu giữ: Chùa Trà Phương, xã Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Phù điêu Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn là tác phẩm điêu khắc đá có niên đại thế kỷ XVI, hiện được thờ tại chùa Trà Phương. Bà Vũ Thị Ngọc Toàn là người có vai trò quan trọng trong việc hưng công, trùng tu chùa Trà Phương dưới thời Mạc. Văn bia “Tu tạo Bà Đanh tự chi bi” khắc năm 1562 ghi lại việc bà cùng nhiều thân vương, công chúa và quận công nhà Mạc đóng góp công của để xây dựng lại chùa. Pho phù điêu được tạo tác để tưởng niệm công lao của bà và được lưu giữ tại di tích cho đến nay.
Phù điêu được tạc sâu vào một khối đá hình chữ nhật, chính giữa là hình Thái hoàng Thái hậu ngồi trong khám hình lá bồ đề. Nhân vật được thể hiện trong tư thế ngồi thiền, thân thẳng, dáng trang nghiêm. Khuôn mặt đầy đặn, phúc hậu, lông mày cong hình lá liễu, mũi thấp, miệng nhỏ. Tóc bổ ngôi, búi cao phía sau và được sơn đen. Thái hậu mặc áo dài, bên trong là yếm, cổ đeo vòng trang sức. Cách tạo hình tương đối giản dị, tập trung vào khuôn mặt, tư thế và các yếu tố biểu tượng xung quanh nhân vật. Phía trên khám lá bồ đề là hình mặt trời, trung tâm tạo một bông hoa cúc 16 cánh, phía ngoài là các tia lửa ngắn dài xen kẽ. Hai bên khám có hai bông hoa lớn. Trong bông hoa bên phải khắc chữ 王 – Vương, bên trái khắc chữ 月 – Nguyệt. Hai bên còn có hình rồng chầu, đầu hướng về các bông hoa và trung tâm phía trên. Toàn bộ bố cục được tổ chức đối xứng quanh hình tượng Thái hoàng Thái hậu.
Các hình tượng trên phù điêu tạo thành một hệ thống biểu tượng mang dấu ấn cung đình thời Mạc. Hình mặt trời, rồng, hoa cúc cùng hai chữ “Vương” và “Nguyệt” làm nổi bật địa vị cao quý của nhân vật được thờ. Hình khám lá bồ đề và tư thế ngồi thiền đồng thời cho thấy sự gắn kết giữa hình tượng một nhân vật hoàng gia với không gian Phật giáo. Đây cũng là đặc điểm phù hợp với vai trò của Vũ Thị Ngọc Toàn trong việc hưng công và bảo trợ chùa Trà Phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Phù điêu gắn trực tiếp với Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn và quá trình trùng tu chùa Trà Phương trong thế kỷ XVI, là nguồn tư liệu về hoạt động bảo trợ Phật giáo của hoàng tộc nhà Mạc.
Giá trị nghệ thuật: Hình thức phù điêu chân dung kết hợp khám lá bồ đề, rồng, mặt trời, hoa cúc và hệ thống chữ Hán tạo nên một bố cục đặc biệt, tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình thời Mạc.
Giá trị biểu tượng: Các mô típ mặt trời, hoa cúc 16 cánh, chữ “Vương”, chữ “Nguyệt” và rồng chầu thể hiện rõ tính chất tôn quý và yếu tố cung đình của tác phẩm.
Giá trị Phật giáo: Tư thế ngồi thiền và khám lá bồ đề phản ánh sự kết hợp giữa thờ nhân vật hoàng gia với tư tưởng, biểu tượng Phật giáo trong không gian chùa.
Giá trị độc bản: Phù điêu là hiện vật gốc, có hình thức chân dung và hệ thống biểu tượng đặc biệt hiếm gặp trong nghệ thuật thời Mạc. Ngày 31/12/2020, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Phù điêu Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của thế kỷ XVI, kết hợp chân dung nhân vật lịch sử với các biểu tượng cung đình và Phật giáo. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật, tín ngưỡng và vai trò của hoàng tộc nhà Mạc trong đời sống văn hóa đương thời.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
