Niên đại: Cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII, thời Lý
Chất liệu: Đá sa thạch
Số lượng: 6 thành bậc, tạo thành 3 lối lên xuống
Loại hình: Thành bậc kiến trúc chạm linh thú và hoa văn
Nơi lưu giữ: Chùa Hương Lãng, xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên; trước đây thuộc xã Minh Hải, huyện Văn Lâm
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng gồm 6 thành bậc được bố trí thành ba cặp, tương ứng với ba lối lên xuống của kiến trúc chùa thời Lý. Mỗi thành bậc được tạo tác từ một khối đá sa thạch lớn, có dạng hình thang vuông, trên bề mặt chạm linh thú và nhiều đồ án hoa văn đặc trưng của mỹ thuật thế kỷ XI – XII. Các thành bậc hiện không còn nguyên vẹn hoàn toàn nhưng vẫn bảo lưu rõ nhiều chi tiết điêu khắc quan trọng, giúp nhận diện quy mô kiến trúc và nghệ thuật trang trí của chùa Hương Lãng trong thời Lý.
Phần trên của mỗi thành bậc được tạo thành hình sấu thần dưới dạng tượng tròn, thân linh thú nằm dọc theo chiều dốc của bậc và hướng từ trên xuống dưới. Sấu có thân dài, dáng chuyển động mạnh, đầu ngẩng, má kéo dài, phần mang tạo hình xoáy, gáy có bờm, miệng ngậm ngọc. Thân linh thú thuôn dài, bề mặt phủ nhiều hoa tròn có cánh xoáy. Đuôi lớn, kéo dài và uốn thành các lớp sóng mềm; phần lông đuôi được tỉa thành nhiều đường song song. Tại các khuỷu chân xuất hiện những túm lông cong, mỗi chân có móng nhọn tì xuống mặt đá. Trên mặt ngoài thành bậc là các mảng phù điêu chim phượng. Chim có chân cao, mảnh, mỏ lớn và cong; phần đầu và cổ kết hợp các dải bờm dạng đao lửa. Một chân co lên, chân còn lại đứng trên một bông sen đang nở. Hai cánh xòe rộng, phần đuôi kéo dài thành nhiều dải uốn lượn tương tự nhịp chuyển động của hình rồng thời Lý. Xung quanh hình chim là các mô típ ngọc tròn, hoa văn chữ S, vân xoắn và hoa văn dạng dấu hỏi. Phía dưới còn có dải sóng nước cách điệu, trong khi phần viền sử dụng hoa cúc dây uốn thành các đường cong liên tục. Cách phối hợp tượng tròn với phù điêu tạo cho mỗi thành bậc vừa có hình khối mạnh vừa có bề mặt trang trí mềm mại.
Sấu, phượng, hoa sen, hoa cúc dây, mây và sóng nước đều là những mô típ quan trọng trong nghệ thuật thời Lý. Trên hệ thống thành bậc chùa Hương Lãng, các hình tượng này được kết hợp trong một bố cục thống nhất, vừa trang trí cho lối lên kiến trúc vừa mang ý nghĩa biểu tượng trong không gian Phật giáo. Các thành bậc đồng thời cho thấy nghệ thuật thời Lý không chỉ tập trung ở tượng thờ mà còn được triển khai rất công phu trên các bộ phận kiến trúc. Sự kết hợp giữa tượng tròn và chạm nổi là một đặc điểm nổi bật, tạo nên chiều sâu và chuyển động cho những khối đá vốn có chức năng kiến trúc.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hệ thống có niên đại cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII, là dấu tích trực tiếp của kiến trúc chùa Hương Lãng thời Lý.
Giá trị nghệ thuật: Hình sấu, chim phượng, hoa sen, hoa cúc dây, sóng nước và các dạng vân xoắn được thể hiện bằng đường chạm mềm mại, khỏe và có tính cách điệu cao, tiêu biểu cho mỹ thuật thời Lý.
Giá trị kỹ thuật: Các thành bậc được chế tác từ những khối đá sa thạch lớn, kết hợp tượng tròn với phù điêu sâu, cho thấy trình độ cao của kỹ thuật đục, chạm và xử lý đá.
Giá trị kiến trúc: Sáu thành bậc tạo thành ba cặp tương ứng với ba lối lên chùa, cung cấp tư liệu quan trọng để nghiên cứu bố cục và quy mô kiến trúc nguyên thủy của chùa Hương Lãng.
Giá trị độc đáo: Đây là một trong số rất ít hệ thống thành bậc đá thời Lý còn được biết đến, đồng thời là hệ thống có số lượng thành bậc còn bảo tồn tương đối đầy đủ và phong phú nhất hiện nay.
Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng là một tổ hợp điêu khắc kiến trúc đặc sắc của thời Lý. Sáu thành bậc với hình sấu thần, chim phượng, hoa sen, hoa cúc dây và sóng nước không chỉ phản ánh trình độ chế tác đá phát triển mà còn là nguồn tư liệu quan trọng về kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo Đại Việt cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
