Niên đại: Thế kỷ XI – XII, thời Lý
Chất liệu: Gốm men, cốt cao lanh và đất sét trắng
Kích thước: Cao 24,2 cm; sâu lòng 21 cm; đường kính miệng 14 cm; đường kính lớn nhất 32 cm; đường kính đáy 15,8 cm; thân dày khoảng 0,9 cm
Núm hình chim anh vũ: Dài 8,5 cm; rộng 2,6 cm
Vòi hình đầu rồng: Dài 7 cm
Trọng lượng: 6,6 kg
Loại hình: Bình gốm nghi lễ
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020
Giới thiệu bảo vật
Bình gốm hoa sen thời Lý là một hiện vật gốm men đặc sắc có niên đại thế kỷ XI – XII. Bình được chế tác từ cao lanh và đất sét trắng, kết hợp nhiều kỹ thuật tạo hình khác nhau trước khi tráng men và nung. Hiện vật có kích thước tương đối lớn, cao 24,2 cm, đường kính lớn nhất 32 cm, nặng 6,6 kg. Tổng thể tạo dáng như một bông sen đang độ mãn khai, nổi bật với thân chia thành 10 múi cong tương ứng với 10 cánh sen ôm quanh đài.
Bình có cổ đứng, miệng hơi loe, mép vê tròn, cổ ngắn, vai ngang, thân phình rộng rồi thu dần xuống đáy. Chân đế cao khoảng 1 cm, mặt ngoài có đường chỉ nổi tạo ngấn và mang dạng con tiện. Phần thân nổi bật với 10 múi lớn hình cánh sen, mỗi múi cong đều và tạo thành một khối liên tục quanh thân. Nhìn từ tổng thể, các múi này khiến chiếc bình giống một đóa sen nở tròn. Trên vai bình có hệ thống cánh sen kép đắp nổi, được cắt gọt sau khi tạo hình. Bề mặt thân còn trang trí các dải hoa văn gồm cánh sen, các đoạn thẳng ngắn song song và nhiều họa tiết hình thú. Đặc biệt, vòi bình được tạo hình đầu rồng, dài khoảng 7 cm. Phần núm hoặc tay cầm phía đối diện được tạo hình chim anh vũ, dài 8,5 cm, rộng 2,6 cm. Sự kết hợp giữa rồng, chim anh vũ và hoa sen tạo nên hình thức rất đặc trưng của mỹ thuật thời Lý.
Bình được tạo từ nhiều bộ phận riêng rồi ghép thành một chỉnh thể. Phần thân chia múi được tạo bằng khuôn, trong khi cổ và miệng được tạo trên bàn xoay. Phần vai và hệ thống cánh sen nổi được tạo riêng rồi gắn vào thân. Vòi hình đầu rồng và núm chim anh vũ cũng được nặn, khắc bằng tay rồi gắn vào sau cùng. Sau khi hoàn thiện hình dáng, sản phẩm được phơi, sấy khô, tráng men rồi đặt trong bao nung trước khi đưa vào lò. Việc kết hợp kỹ thuật in khuôn, bàn xoay, đắp nổi, nặn tay và ghép nối trên cùng một hiện vật cho thấy trình độ chế tác gốm rất cao của nghệ nhân thời Lý.
Hình hoa sen là mô típ chủ đạo trên toàn bộ hiện vật. Trong mỹ thuật Phật giáo thời Lý, hoa sen là biểu tượng quan trọng, gắn với sự thanh tịnh và không gian tôn giáo. Với kích thước lớn, cấu tạo phức tạp và hệ thống trang trí mang nhiều yếu tố Phật giáo, chiếc bình nhiều khả năng được sử dụng trong nghi lễ tín ngưỡng hoặc tôn giáo, thay vì chỉ là đồ dùng sinh hoạt thông thường.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bình có niên đại thế kỷ XI – XII, là hiện vật tiêu biểu cho gốm men thời Lý.
Giá trị nghệ thuật: Tạo hình 10 múi như đóa sen nở, kết hợp đầu rồng và chim anh vũ tạo nên bố cục độc đáo, cân đối và giàu tính biểu tượng.
Giá trị kỹ thuật: Hiện vật kết hợp nhiều phương pháp như tạo khuôn, bàn xoay, nặn tay, đắp nổi, ghép nối và nung trong bao nung, thể hiện trình độ cao của nghề gốm thời Lý.
Giá trị tôn giáo: Hoa sen, rồng và chim anh vũ là những hình tượng gắn với mỹ thuật Phật giáo và nghi lễ thời Lý, cho thấy khả năng hiện vật từng được sử dụng trong không gian thờ tự.
Giá trị độc bản: Bình có phong cách tạo hình riêng biệt, hiện chưa ghi nhận một hiện vật thứ hai hoàn toàn tương đồng về cấu trúc và hệ thống trang trí. Ngày 31/12/2020, Bình gốm hoa sen thời Lý được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Bình gốm hoa sen thời Lý là một tác phẩm gốm men đặc sắc, nổi bật ở cấu trúc 10 múi cánh sen, vòi đầu rồng và núm chim anh vũ. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về kỹ thuật chế tác, mỹ thuật và đời sống tôn giáo của Đại Việt thế kỷ XI – XII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
