Mã số quản lý: 1.2002.1.2918
Ký hiệu khai quật: BĐ02.A20L7
Niên đại: Thế kỷ XI – XII, thời Lý
Chất liệu: Đất nung
Kích thước thân lá đề: Cao 77 cm; rộng nhất 74 cm; dày khoảng 5–8 cm
Kích thước bệ: Rộng 65,5 × 34 cm; cao 13 cm; lòng cong sâu 8 cm; dày trung bình 8 cm
Loại hình: Lá đề cân gắn trên ngói úp nóc kiến trúc
Nơi phát hiện: Hố A20, Khu di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu, Hoàng thành Thăng Long
Đơn vị lưu giữ: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021.
Giới thiệu bảo vật
Lá đề chim phượng Hoàng thành Thăng Long là cấu kiện trang trí kiến trúc bằng đất nung thời Lý, được phát hiện tại hố khai quật A20, khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu. Hiện vật xuất lộ trong địa tầng ổn định cùng nhiều dấu tích nền móng và vật liệu kiến trúc có niên đại thời Lý – Trần. Hiện vật gồm hai phần là thân lá đề và bệ. Thân có hình dáng lá bồ đề cân xứng, hai mặt đều trang trí đôi chim phượng. Phần bệ có mặt cắt uốn cong để lắp khớp với ngói bò nóc, cho thấy đây là cấu kiện đặt ở vị trí quan trọng trên bộ mái kiến trúc cung điện thời Lý.
Thân lá đề cao 77 cm, rộng nhất 74 cm. Phần dưới tiếp giáp với bệ dày khoảng 8 cm, sau đó mỏng dần lên phía đỉnh, vị trí mỏng nhất khoảng 5 cm. Bệ rộng 65,5 × 34 cm, cao 13 cm, lòng uốn cong sâu khoảng 8 cm để ôm lấy phần ngói nóc. Diềm ngoài của lá đề được tạo thành những dải lửa nhiều lớp, các đầu lửa vươn cao theo đường viền lá. Kỹ thuật tạo khối và khắc sâu làm cho những dải lửa nổi rõ, tăng cảm giác chuyển động cho toàn bộ cấu kiện. Trung tâm mỗi mặt lá đề là đồ án đôi chim phượng dâng ngọc báu trên nền sen dây lá. Hai chim phượng đối xứng, đầu ngẩng cao, mỏ chụm vào viên ngọc ở chính giữa. Thân chim thanh mảnh, cánh và đuôi uốn mềm theo đường cong của lá đề. Các chi tiết lông, mào, cánh, đuôi và hoa lá được khắc thủ công với mật độ dày nhưng bố cục cân đối. Toàn bộ hiện vật được tạo tác thủ công bằng đất nung. Khi phát hiện, thân và bệ đều có những vị trí nứt vỡ do sức ép của đất; phần bệ mất một số mảnh nhỏ và sau đó được phục chế để khôi phục hình thức tổng thể.
Với kích thước lớn và cấu tạo bệ cong gắn vào ngói nóc, lá đề nhiều khả năng được đặt ở vị trí trung tâm trên bờ nóc của một công trình kiến trúc quan trọng trong Hoàng cung Thăng Long.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Hiện vật được phát hiện trong địa tầng khảo cổ rõ ràng tại 18 Hoàng Diệu, cung cấp tư liệu trực tiếp về kiến trúc Hoàng thành Thăng Long thế kỷ XI – XII.
Giá trị kiến trúc: Cấu tạo gồm thân lá đề và bệ cong cho thấy rõ cách thức gắn loại hình trang trí này vào hệ thống ngói úp nóc, góp phần nhận diện hình thức bộ mái kiến trúc cung điện thời Lý.
Giá trị nghệ thuật: Đồ án đôi phượng dâng ngọc, sen dây và diềm lửa được thể hiện cân xứng, mềm mại và tinh xảo, tiêu biểu cho nghệ thuật trang trí thời Lý.
Giá trị kỹ thuật: Hiện vật có kích thước lớn nhưng được tạo hình hoàn toàn thủ công, kết hợp tạo khối, khắc chìm và nung đất ở trình độ cao.
Giá trị độc bản: Do được chế tác thủ công, các chi tiết trên hiện vật mang tính riêng biệt. Lá đề chim phượng là hiện vật gốc có nguồn gốc khảo cổ rõ ràng và là một trong những cấu kiện trang trí kiến trúc thời Lý tiêu biểu nhất được phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long.
Lá đề chim phượng Hoàng thành Thăng Long là một tác phẩm đất nung đặc sắc của thời Lý, kết hợp hài hòa giữa hình lá bồ đề, đôi chim phượng, ngọc báu và hoa sen. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu kiến trúc cung điện, mỹ thuật và tư tưởng Phật giáo – hoàng gia của Đại Việt thế kỷ XI – XII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
