Niên đại: Thế kỷ XIII, thời Trần
Chất liệu: Gốm đất sét trắng, phủ men trắng xanh và tô men nâu
Kích thước: Cao 73 cm; đường kính miệng 108 cm; đường kính đáy 69 cm; thân dày trung bình 2,3 cm
Trọng lượng: 126 kg
Loại hình: Thống gốm hoa nâu
Nơi phát hiện: Đền An Sinh, phường Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh
Thời gian phát hiện: Qua khai quật khảo cổ năm 2017–2018
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia
Giới thiệu bảo vật
Thống gốm hoa nâu An Sinh là hiện vật gốm thời Trần có niên đại thế kỷ XIII, được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ tại đền An Sinh năm 2017–2018. Thống được tìm thấy trong khu vực kiến trúc thời Trần, tại một sân lát gạch vuông, hai bên có hai bồn cây xây bằng gạch và đá cuội. Hiện vật có kích thước rất lớn, cao 73 cm, đường kính miệng 108 cm, đường kính đáy 69 cm và nặng 126 kg. Đây là một trong những hiện vật gốm hoa nâu có quy mô lớn nhất thuộc thời Lý – Trần hiện biết.
Thống được chế tác từ đất sét trắng, phủ men trắng xanh và tô men nâu. Thân thống lớn, thành dày trung bình 2,3 cm, được nung ở nhiệt độ cao nên có độ bền chắc tốt. Toàn bộ bề mặt thân được chia thành sáu băng hoa văn chạy vòng quanh, mỗi băng mang một nhóm đề tài riêng nhưng liên kết thành một bố cục thống nhất. Băng thứ nhất trang trí các dải hoa dây lá nằm ngang. Mỗi cụm có nhụy ở giữa, bốn lá nhỏ tỏa ra bốn phía, tạo hình gần với hoa chanh. Băng thứ hai thể hiện các vân mây đuôi dài chuyển động ngược chiều kim đồng hồ. Hình mây có dạng uốn lượn mềm, gần với đuôi phượng hoặc bờm rồng thường thấy trong nghệ thuật thời Trần. Băng thứ ba nổi bật với tám con rồng đang bay lên. Các rồng có tư thế khác nhau, miệng mở rộng và thể hiện động tác nhả ngọc, phun châu. Đây là lớp hoa văn có ý nghĩa nổi bật nhất trên toàn bộ hiện vật. Băng thứ tư là một dải hoa dây hình sin gồm 12 bông hoa, trong đó có một bông nở mãn khai. Cách tổ chức này thường gặp trên gốm hoa nâu thời Lý – Trần. Băng thứ năm trang trí 12 con chim chuyển động ngược chiều kim đồng hồ. Các chim cùng loại, đều ngậm cành hoa dây, tạo cảm giác như đang dâng vật phẩm trong một nghi lễ. Băng thứ sáu ở phần thấp nhất gồm 39 hình hoa bốn cánh, dạng hoa chanh, bố trí theo các đường chéo của hình vuông.
Hệ thống hoa văn trên thống kết hợp nhiều mô típ quan trọng của mỹ thuật thời Trần như rồng, mây, chim, hoa sen, hoa chanh và hoa dây. Đặc biệt, hình tám con rồng bay và nhả ngọc cho thấy thống nhiều khả năng không phải đồ dùng sinh hoạt thông thường, mà có thể gắn với tầng lớp quý tộc hoặc các hoạt động nghi lễ, tế khí trong môi trường cung đình hoặc tôn giáo. Bối cảnh phát hiện tại đền An Sinh, khu vực gắn với An Sinh vương Trần Liễu và dòng họ Trần, càng làm rõ giá trị lịch sử và tính chất đặc biệt của hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Thống có niên đại thế kỷ XIII và được phát hiện trong bối cảnh khảo cổ rõ ràng tại đền An Sinh, góp phần cung cấp tư liệu về đời sống của tầng lớp quý tộc thời Trần.
Giá trị nghệ thuật: Sáu băng hoa văn với rồng, chim, mây, hoa dây và hoa chanh được bố trí chặt chẽ, thể hiện phong cách trang trí đặc trưng của gốm hoa nâu thời Trần.
Giá trị kỹ thuật: Với đường kính miệng hơn 1 m và trọng lượng 126 kg, việc tạo hình, tráng men, tô màu và nung hoàn chỉnh một hiện vật lớn như vậy thể hiện trình độ rất cao của nghề gốm thời Trần.
Giá trị văn hóa – nghi lễ: Các đồ án rồng, chim ngậm hoa và hoa sen cho thấy thống có khả năng gắn với hoạt động nghi lễ hoặc không gian của tầng lớp quyền quý.
Giá trị độc đáo: Thống gốm hoa nâu An Sinh nổi bật bởi kích thước rất lớn, tình trạng bảo tồn tốt và hệ thống hoa văn phong phú, là một hiện vật đặc biệt tiêu biểu của nghệ thuật gốm thời Trần.
Thống gốm hoa nâu An Sinh là một tác phẩm gốm đặc sắc của thế kỷ XIII, nổi bật ở quy mô lớn, kỹ thuật chế tác cao và sáu băng hoa văn giàu tính biểu tượng. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về nghệ thuật gốm, nghi lễ và đời sống quý tộc thời Trần.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
