Niên đại: Thế kỷ XV – XVI, thời Lê sơ
Chất liệu: Sứ men trắng
Số lượng: 2 hiện vật
Mã số đăng ký: 1.2002.1.2714 và 1.2017.1.3071
Ký hiệu khảo cổ: BĐ02.A9.L5 và BĐ02.A22.L9
Kích thước bát A22-3071: Đường kính miệng 12,5 cm; cao 6,5 cm; đường kính đáy 6,35 cm
Trọng lượng bát A22-3071: 114 gram
Nơi phát hiện: Khu di tích khảo cổ 18 Hoàng Diệu, Hoàng thành Thăng Long
Thời gian phát hiện: Trong các cuộc khai quật khảo cổ từ năm 2002
Đơn vị lưu giữ: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội
Loại hình: Đồ sứ ngự dụng Hoàng cung thời Lê sơ
Giới thiệu bảo vật
Bát sứ thấu quang Hoàng cung Thăng Long gồm hai chiếc bát men trắng có chất lượng đặc biệt cao, được phát hiện trong các lớp văn hóa thời Lê sơ tại khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu. Đây là những sản phẩm thuộc nhóm đồ sứ cao cấp sử dụng trong Hoàng cung Thăng Long. Hai bát có kích thước hơi khác nhau nhưng gần như thống nhất về kiểu dáng, cấu trúc, kỹ thuật chế tác và hoa văn trang trí. Bát có thành mỏng, trọng lượng nhẹ, xương sứ trắng, cứng chắc và có khả năng cho ánh sáng xuyên qua, tạo nên đặc tính thấu quang rất rõ.
Bát có dáng cân đối, thành cong đều, chân đế thấp và được tạo rất mỏng. Men phủ toàn bộ thân, đáy và cả vành chân đế, có màu trắng ngà hoặc trắng kem, bề mặt bóng mịn và đồng đều. Điểm nổi bật nhất là đồ án đôi rồng in nổi trên thành bát. Hai rồng được thể hiện trong tư thế bay lượn giữa mây, bố trí thành vòng tròn và vận động theo chiều kim đồng hồ. Rồng có đầu ngẩng cao, trán nổi u, miệng nhả ngọc, bờm kéo dài; thân uốn thành bốn khúc, trong đó khúc đầu tạo hình gần túi vải, khúc thứ hai cong như yên ngựa, các khúc sau nhỏ dần về phía đuôi. Đuôi duỗi dài về sau, vây dựng cao, các chân mở rộng như đang đạp vào mây. Mỗi chân có năm móng, thể hiện rõ tính chất biểu trưng cho quyền lực của hoàng đế.
Chính giữa lòng bát in nổi chữ 官 – Quan, được thể hiện theo lối chân thư. Sự kết hợp giữa hình rồng năm móng và chữ “Quan” là dấu hiệu quan trọng cho thấy đây là sản phẩm của lò quan, tức hệ thống xưởng sản xuất đồ dùng cao cấp phục vụ triều đình.
Bát được chế tạo từ cao lanh có độ tinh khiết rất cao. Nguyên liệu được xử lý kỹ, xương sứ rất mỏng nhưng vẫn cứng chắc nhờ nung ở nhiệt độ cao, khoảng trên 1.200°C. Hoa văn được tạo bằng kỹ thuật khuôn in trong, còn gọi là kỹ thuật ấn hoa. Khi thai sứ còn ướt, khuôn có khắc sẵn hình rồng và chữ được ép vào mặt trong bát để tạo hoa văn nổi. Sau đó hiện vật được phủ men và nung. Việc in hoa văn trên một thân bát rất mỏng đòi hỏi khuôn và thai sứ phải ăn khớp gần như tuyệt đối. Các chi tiết nhỏ như vảy, móng, bờm, mây và nét chữ vẫn hiện rõ sau khi nung cho thấy trình độ kỹ thuật rất cao của thợ gốm thời Lê sơ. Men cũng được tinh lọc kỹ để đạt độ trong, mỏng và đồng màu. Chân đế được vê tròn cẩn thận, không để lộ cốt thô như nhiều dòng gốm dân dụng cùng thời.
Hai bát là nguồn tư liệu đặc biệt về đời sống Hoàng cung Thăng Long thời Lê sơ. Hình rồng năm móng biểu trưng cho hoàng quyền, trong khi chữ “Quan” cho thấy sản phẩm thuộc hệ thống chế tác chính thức của triều đình. Sự hiện diện của đồ sứ thấu quang có chất lượng rất cao ngay tại Hoàng thành Thăng Long cho thấy kỹ thuật sản xuất sứ cung đình của Đại Việt đã đạt trình độ phát triển đáng kể trong thế kỷ XV – XVI.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hai bát được phát hiện trực tiếp trong khu vực Hoàng cung Thăng Long, cung cấp bằng chứng vật chất về đồ dùng của triều đình Lê sơ.
Giá trị nghệ thuật: Hình rồng năm móng, chữ “Quan”, men trắng ngà và kiểu dáng thanh mảnh tạo nên vẻ trang trọng, tinh tế, phù hợp với đồ ngự dụng cung đình.
Giá trị kỹ thuật: Xương sứ cực mỏng, khả năng thấu quang, kỹ thuật khuôn in trong và quy trình nung ở nhiệt độ cao cho thấy trình độ chế tác rất cao của các lò gốm phục vụ triều đình.
Giá trị về lịch sử gốm sứ: Hai hiện vật là bằng chứng quan trọng về sự tồn tại của lò quan Thăng Long, chuyên sản xuất đồ sứ cao cấp dành cho Hoàng cung.
Giá trị độc đáo: Đây là những tiêu bản sứ men trắng thấu quang thời Lê sơ hiếm còn tương đối nguyên vẹn, nổi bật cả về chất lượng nguyên liệu, kỹ thuật nung và hoa văn hoàng gia.
Bát sứ thấu quang Hoàng cung Thăng Long là sản phẩm tiêu biểu của nghệ thuật gốm sứ cung đình thời Lê sơ, nổi bật ở xương sứ mỏng nhẹ, độ thấu quang cao và hoa văn rồng năm móng kết hợp chữ “Quan”. Hai hiện vật là nguồn tư liệu đặc biệt về kỹ thuật gốm sứ và đời sống Hoàng cung Thăng Long thế kỷ XV – XVI.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
