Niên đại: Thế kỷ XV, thời Lê sơ
Chất liệu: Gốm men
Kích thước: Cao 46 cm; đường kính miệng 16 cm; đường kính thân 30,5 cm; đường kính đáy 22,5 cm
Trọng lượng: 5 kg
Kỹ thuật trang trí: Vẽ nhiều màu dưới men và trên men; sử dụng màu lam, lục, đỏ nâu và vàng kim loại
Thời gian sưu tầm: Năm 2018
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021.
Giới thiệu bảo vật
Bình gốm men vẽ nhiều màu là tác phẩm gốm đặc sắc của thời Lê sơ, có niên đại thế kỷ XV. Bình được Sở Văn hóa và Thể thao Quảng Ninh sưu tầm năm 2018 để bổ sung cho hệ thống trưng bày của Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Hiện vật cao 46 cm, thân rộng 30,5 cm, đường kính miệng 16 cm, đáy 22,5 cm và nặng 5 kg. Bình có dáng lớn, thân nở rộng rồi thu dần về cổ và chân. Men được phủ kín cả mặt trong và mặt ngoài; mép miệng cạo men, phần đáy không phủ men mà tô màu nâu. Hiện vật còn tương đối nguyên vẹn, tuy đáy có một số vết rạn và một phần màu trang trí trên men đã phai theo thời gian.
Phần cổ bình trang trí một băng gồm 13 đồ án như ý nối tiếp nhau. Mỗi đồ án được cấu tạo thành nhiều lớp, đầu nhọn hướng xuống dưới. Lớp trong vẽ màu đỏ nâu bằng nét mảnh, lớp giữa màu xanh lá và lớp ngoài màu xanh lam với nét đậm hơn, tạo cảm giác nhiều tầng. Xen giữa các đồ án như ý là hoa mai, phần nền còn lại trang trí hoa gấm. Cách tổ chức này khiến toàn bộ phần cổ giống một dải hoa văn nhiều lớp đặt trên nền gấm. Phần thân trên là khu vực trang trí chính, nổi bật với đồ án hai con rồng bay lượn vờn ngọc báu. Rồng có đầu ngẩng cao, miệng hướng về viên ngọc, thân dài uốn thành nhiều khúc, không thể hiện vảy, đuôi duỗi về phía sau, vây dựng cao. Bốn chân ở tư thế vận động, bắp chân nổi rõ; mỗi chân có bốn móng dang rộng. Đồ án rồng kết hợp với mây, ngọc báu và các họa tiết phụ tạo thành bố cục lớn bao quanh thân bình. Phần thân dưới trang trí tám cánh sen lớn xếp liền nhau. Mỗi cánh sen gồm nhiều lớp màu: lớp trong xanh lam, lớp tiếp theo đỏ nâu, tiếp đến xanh lá và ngoài cùng là đường viền xanh lam đậm. Cấu trúc nhiều lớp giúp các cánh sen có chiều sâu và làm phần chuyển tiếp mềm mại từ thân xuống chân bình. Hoa văn ở phần đế hiện đã phai khá nhiều, chỉ còn nhận biết một số nét màu xanh lam và xanh lá.
Bình được chế tạo từ đất sét trắng đã tinh lọc, nung ở nhiệt độ cao nên cốt gốm tuy có cấu trúc xốp nhưng vẫn chắc. Sau khi tạo dáng, nghệ nhân kết hợp hai phương pháp trang trí là vẽ dưới men và vẽ trên men. Điểm đặc biệt của hiện vật là việc sử dụng kim loại vàng như một màu trang trí trên men, bên cạnh các màu lam, xanh lá, đỏ nâu và những sắc màu khác. Các nét vàng hiện nay phần lớn đã mất, nhưng dấu vết vật liệu còn lại cho thấy vàng từng được sử dụng trên bề mặt bình. Kỹ thuật vẽ vàng trên men đòi hỏi sự kiểm soát chính xác trong quá trình tạo men, vẽ màu và nung. Việc kết hợp nhiều phương pháp trang trí trên cùng một sản phẩm cho thấy trình độ cao của nghề gốm Đại Việt thế kỷ XV.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bình có niên đại thế kỷ XV, là hiện vật tiêu biểu cho giai đoạn phát triển mạnh của nghề gốm Đại Việt thời Lê sơ.
Giá trị nghệ thuật: Đồ án hai rồng vờn ngọc kết hợp 13 họa tiết như ý, hoa mai, hoa gấm và tám cánh sen tạo nên một bố cục trang trí nhiều tầng, phong phú về hình ảnh và màu sắc.
Giá trị kỹ thuật: Hiện vật kết hợp kỹ thuật vẽ dưới men, vẽ trên men và đặc biệt là sử dụng vàng kim loại làm màu trang trí, thể hiện trình độ chế tác gốm cao của nghệ nhân thế kỷ XV.
Giá trị mỹ thuật: Màu lam, xanh lá, đỏ nâu và vàng được sử dụng phối hợp trên nền men, làm nổi bật các đồ án rồng, sen và hoa lá, tạo nên một phong cách khác biệt so với các dòng gốm đơn sắc hoặc men lam cùng thời.
Giá trị độc đáo: Bình có kích thước lớn, còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn và sở hữu kỹ thuật trang trí nhiều màu đặc biệt hiếm. Ngày 25/12/2021, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Bình gốm men vẽ nhiều màu là một tác phẩm tiêu biểu của gốm Đại Việt thế kỷ XV, nổi bật ở đồ án rồng vờn ngọc, hệ thống hoa văn nhiều lớp và kỹ thuật phối hợp màu dưới men – trên men, trong đó có sử dụng vàng kim loại. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về kỹ thuật, mỹ thuật và trình độ sản xuất gốm thời Lê sơ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
