Tên di sản: Lễ hội Đền Trần
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Khu di tích Lăng mộ và Đền thờ các vị vua triều Trần, xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên; trước đây thuộc xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
Thời gian tổ chức: Từ ngày 13 đến ngày 17 tháng Giêng âm lịch hằng năm
Đối tượng tưởng niệm: Các vị vua triều Trần, hoàng tộc và các bậc tiền nhân có công với vương triều Trần
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân vùng Long Hưng – Tam Đường và các vùng phụ cận
Không gian chính: Đền Vua, Đền Thánh, Đền Mẫu, khu lăng mộ các vua Trần và các không gian nghi lễ thuộc quần thể di tích
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Quyết định số 231/QĐ-BVHTTDL ngày 27/01/2014 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Giới thiệu di sản
Lễ hội Đền Trần là lễ hội truyền thống gắn với vùng đất Long Hưng xưa – nơi phát tích và dựng nghiệp của vương triều Trần. Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu xuân tại Khu di tích Lăng mộ và Đền thờ các vị vua triều Trần nhằm tưởng niệm công lao của các vua Trần, hoàng tộc và những bậc tiền nhân có đóng góp trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước. Vùng đất này còn lưu giữ hệ thống lăng mộ, đền thờ và dấu tích khảo cổ liên quan trực tiếp đến các vua đầu triều Trần. Trong đó, khu lăng mộ có các phần mộ gắn với Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông; khu đền thờ gồm Đền Vua, Đền Thánh và Đền Mẫu, tạo thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng.
Long Hưng là vùng đất có vị trí đặc biệt trong lịch sử hình thành vương triều Trần. Đây là quê hương của dòng họ Trần, đồng thời từng là nơi đặt hành cung, tôn miếu và lăng mộ của các vua, hoàng hậu đầu triều. Triều Trần tồn tại từ năm 1225 đến năm 1400, ghi dấu đặc biệt với ba lần chiến thắng quân Nguyên – Mông trong thế kỷ XIII. Những chiến công này gắn với các nhân vật như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo cùng nhiều tướng lĩnh, quân dân Đại Việt. Lễ hội Đền Trần vì vậy vừa mang ý nghĩa tưởng niệm tổ tiên vương triều, vừa thể hiện lòng tri ân đối với một giai đoạn lịch sử tiêu biểu của dân tộc.
Theo truyền thống, lễ hội diễn ra vào khoảng giữa tháng Giêng. Hiện nay, lễ hội thường được tổ chức trong năm ngày, từ ngày 13 đến ngày 17 tháng Giêng âm lịch. Các nghi lễ tập trung tại khu đền thờ, lăng mộ và những địa điểm có liên quan đến lịch sử vùng Long Hưng. Diễn trình lễ hội kết hợp giữa tế lễ tại đền, rước bộ, rước nước cùng nhiều sinh hoạt văn hóa, trò chơi và cuộc thi dân gian.
Lễ mở cửa đền và dâng hương
Mở đầu lễ hội là các nghi thức mở cửa đền, bái yết và dâng hương tại khu thờ các vua Trần. Các nghi lễ được thực hiện trang nghiêm nhằm kính cáo tổ tiên, tưởng niệm các vị vua và những người có công với triều Trần, đồng thời chính thức mở đầu những ngày hội. Trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, nhân dân và khách hành hương đến các đền, lăng dâng hương tưởng niệm, cầu bình an và bày tỏ lòng thành kính đối với tiền nhân.
Lễ rước nước
Lễ rước nước là một trong những nghi thức đặc sắc và lâu đời của Lễ hội Đền Trần. Nghi lễ gắn với nguồn gốc sông nước và nghề chài lưới của tổ tiên dòng họ Trần. Đoàn rước gồm kiệu, cờ, lọng, nghi trượng, trống chiêng cùng đông đảo người dân, tạo thành một không gian nghi lễ quy mô lớn. Nước được rước về khu đền để sử dụng trong các nghi thức tế lễ. Hình tượng nước mang ý nghĩa về nguồn sống, sự thanh khiết, sinh sôi và cầu cho mưa thuận gió hòa.
Rước bộ và tế lễ
Bên cạnh rước nước là các đoàn rước bộ của cộng đồng dân cư trong vùng. Các đoàn sử dụng cờ, trống, chiêng, lọng và nhiều loại nghi trượng truyền thống để cung nghinh về khu di tích. Các nghi thức tế lễ được tiến hành tại Đền Vua, Đền Thánh, Đền Mẫu và các không gian thờ tự liên quan. Nội dung chủ yếu nhằm tưởng niệm các vua Trần, Trần Hưng Đạo, các quốc mẫu, công chúa và tiền nhân của dòng họ Trần.
Các sinh hoạt và trò chơi truyền thống
Phần hội lưu giữ nhiều trò chơi, cuộc thi và tập tục dân gian gắn với đời sống cư dân vùng Long Hưng. Thi cỗ cá là một hoạt động đặc trưng, gợi nhắc nguồn gốc nghề chài lưới của tổ tiên họ Trần. Thi kéo lửa, nấu cơm cần tái hiện kỹ năng sinh hoạt và lao động truyền thống, đòi hỏi sự nhanh nhẹn và phối hợp giữa các thành viên. Các hoạt động khác gồm vật cầu, đấu vật, kéo co, đấu gậy, thả diều, chọi gà, thi gói bánh chưng, têm trầu cánh phượng cùng nhiều hình thức văn nghệ dân gian. Một nét đáng chú ý khác là những sinh hoạt gắn với tục kết chạ giữa làng Tam Đường và làng Vân Đài, phản ánh mối quan hệ cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ.
Lễ hội Đền Trần nổi bật ở sự gắn kết giữa ký ức lịch sử vương triều Trần với đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương. Các nghi lễ thờ vua, rước nước và những trò hội gắn với nghề chài, sản xuất nông nghiệp cho thấy lịch sử triều đại được gìn giữ không chỉ qua di tích mà còn thông qua những thực hành văn hóa sống. Lễ hội cũng thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ các vị vua, tướng lĩnh và tiền nhân đã góp phần xây dựng, bảo vệ đất nước.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn trực tiếp với vùng đất phát tích của vương triều Trần, hệ thống lăng mộ, tôn miếu và những nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử Đại Việt thế kỷ XIII – XIV.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi lễ dâng hương, tế tự, rước nước và rước bộ thể hiện truyền thống thờ phụng tổ tiên, vua và những người có công với đất nước.
Giá trị văn hóa cộng đồng: Lễ hội tạo không gian để các làng xã cùng tham gia, duy trì tục kết chạ, các đoàn rước và những hình thức sinh hoạt tập thể.
Giá trị nghệ thuật và trình diễn: Trống chiêng, nghi trượng, các đoàn rước, trò diễn và hoạt động văn nghệ tạo nên một không gian lễ hội phong phú, mang đậm sắc thái vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Thi cỗ cá, kéo lửa nấu cơm cần, vật cầu, đấu gậy và nhiều trò hội khác góp phần lưu giữ ký ức về nghề nghiệp, sinh hoạt và đời sống cộng đồng vùng Long Hưng.
Lễ hội Đền Trần là một thực hành văn hóa tiêu biểu gắn với vùng đất phát tích của vương triều Trần. Hệ thống nghi lễ tưởng niệm, rước nước, tế lễ và các trò hội truyền thống không chỉ lưu giữ ký ức về một triều đại có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc mà còn tiếp tục duy trì sức sống của di sản trong cộng đồng hiện nay.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
