Tên di sản: Lễ hội Đền Trần Nam Định
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Khu di tích Đền Trần – chùa Phổ Minh và các di tích liên quan đến vương triều Trần tại Nam Định
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân làng Tức Mặc và các cộng đồng cư dân có di tích thờ các nhân vật thời Trần
Thời gian tổ chức: Hội xuân vào tháng Giêng; hội thu vào tháng Tám âm lịch
Đối tượng tưởng niệm: Các vua Trần, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và các nhân vật có công thuộc vương triều Trần
Không gian chính: Đền Thiên Trường, đền Cố Trạch, đền Trùng Hoa, chùa Phổ Minh và các di tích phụ cận
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống
Giới thiệu di sản
Lễ hội Đền Trần Nam Định là lễ hội truyền thống gắn với vùng đất Tức Mặc – Thiên Trường, nơi có vị trí đặc biệt trong lịch sử vương triều Trần. Lễ hội gồm hai kỳ chính là hội xuân tháng Giêng và hội thu tháng Tám, trong đó hội xuân gắn với các nghi lễ khai ấn, rước kiệu, rước nước, tế cá; hội thu chủ yếu tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Không gian lễ hội tập trung tại quần thể Đền Trần – chùa Phổ Minh, đồng thời lan tỏa tới nhiều di tích thờ các vua, tướng lĩnh và nhân vật thời Trần trong khu vực. Cộng đồng làng Tức Mặc giữ vai trò chủ thể trực tiếp duy trì, tổ chức và trao truyền nhiều nghi lễ truyền thống của lễ hội.
Tức Mặc là quê hương của dòng họ Trần, gắn với Hành cung Thiên Trường và nhiều công trình quan trọng của vương triều Trần trong thế kỷ XIII – XIV. Lễ hội được hình thành để tưởng niệm tổ tiên nhà Trần, các vua Trần và những người có công trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước. Đặc biệt, hội tháng Tám gắn với ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, người được dân gian tôn kính là Đức Thánh Trần. Qua nhiều thế hệ, các nghi lễ thờ vua, thờ tướng cùng hoạt động tín ngưỡng dân gian đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, vừa mang tính tưởng niệm lịch sử, vừa đáp ứng nhu cầu tâm linh của cộng đồng.
Hội xuân
Hội xuân tập trung trong các ngày từ 14 đến 16 tháng Giêng âm lịch, trong đó đêm 14 rạng sáng ngày 15 diễn ra Lễ Khai ấn. Các nghi lễ tiêu biểu gồm rước kiệu, khai ấn, rước nước và tế cá. Đây là những nghi thức thể hiện rõ mối liên hệ giữa lịch sử vương triều Trần với đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt truyền thống của cư dân Tức Mặc.
Lễ rước kiệu
Chiều ngày 14 tháng Giêng, dân làng Tức Mặc tổ chức rước kiệu thần từ đình Tức Mặc đến chùa Phổ Minh. Sau đó, đoàn làm lễ xin rước kiệu Ngọc Lộ từ chùa Phổ Minh, đưa bát hương thờ Phật hoàng Trần Nhân Tông sang đền Thiên Trường. Đoàn rước gồm cờ, nghi trượng, kiệu, đội nhạc cùng đông đảo cộng đồng tham gia. Nghi thức vừa mang ý nghĩa cung nghinh, vừa kết nối các di tích quan trọng trong không gian lễ hội.
Lễ Khai ấn
Lễ Khai ấn diễn ra vào giờ Tý đêm 14, rạng sáng ngày 15 tháng Giêng. Ấn được sử dụng trong nghi lễ là ấn “Trần miếu tự điển”, trên viền khắc bốn chữ “Tích phúc vô cương”. Ấn được bảo quản tại đền Cố Trạch và đến giờ hành lễ mới được rước sang đền Thiên Trường. Đoàn rước ấn có cờ thần, kiếm lệnh, bát bửu, chấp kích, kiệu rước hòm ấn, phường bát âm, đội tế và cộng đồng tham dự. Khi tới đền Thiên Trường, đoàn làm lễ dâng hương, tế cáo trời đất và các vua Trần. Sau phần tế là nghi thức khai ấn. Những lá ấn đầu tiên được đóng để dâng tại các di tích liên quan đến nhà Trần, sau đó mới phát cho người dân và khách hành hương. Nghi thức khai ấn mang ý nghĩa cầu phúc, cầu bình an, gửi gắm mong muốn về một năm mới thuận lợi và tốt đẹp.
Lễ rước nước
Lễ rước nước là nghi thức cổ truyền được phục dựng nhằm gợi nhắc nguồn gốc sông nước và nghề chài lưới của tổ tiên nhà Trần. Đoàn rước gồm cờ, lân – sư – rồng, phường bát âm, kiệu nước, đội đánh bắt cá, chấp kích, bát bửu, đội tế và đông đảo người dân. Nước được lấy từ giếng Rồng, phía Đông đền Cố Trạch. Chủ tế thực hiện nghi thức múc nước, cho vào chóe rồi rước về đền Thiên Trường. Sau lễ, nước được chia về các đền Thiên Trường, Cố Trạch và Trùng Hoa để thờ.
Lễ tế cá
Sau rước nước là Lễ tế cá, một nghi thức gắn trực tiếp với truyền thống nghề chài của cư dân Tức Mặc. Cá dùng trong lễ gồm cá quả, gọi là “triều đẩu”, và cá chép, gọi là “long ngư”. Cá được lựa chọn và nuôi dưỡng kỹ từ trước lễ hội. Đến ngày tế, đội đánh bắt thực hiện nghi thức bắt cá trong ao, sau đó cá được đưa lên thuyền rồng và rước về đền Thiên Trường để làm lễ. Sau phần tế, cá được rước ra sông Hồng và phóng sinh. Nghi lễ mang ý nghĩa tưởng nhớ nguồn gốc nghề nghiệp của tổ tiên nhà Trần, cầu cho nghề sông nước phát triển và cuộc sống cộng đồng thuận lợi.
Hội tháng Tám
Hội tháng Tám gắn với ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, được dân gian gọi là “Tháng Tám giỗ Cha”. Trước đây, hội tập trung từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Tám tại đền Cố Trạch. Ngày nay, các hoạt động kéo dài trong tháng Tám, trong đó thời gian chính tập trung khoảng từ ngày 10 đến ngày 20. Các đoàn từ nhiều làng có di tích thờ Đức Thánh Trần và các tướng lĩnh nhà Trần cùng rước kiệu về tham dự.
Lễ rước và dâng hương tháng Tám
Sáng ngày 20 tháng Tám, dân làng Tức Mặc rước kiệu từ đình làng về Đền Trần. Đoàn rước gồm nghi trượng, phường bát âm, kiệu bát cống, đội tế cùng các đội múa sư tử và múa rồng. Sau lễ rước là Lễ dâng hương tại đền Thiên Trường, tưởng niệm các vua Trần và Hưng Đạo Đại vương. Sau đó, đoàn tiếp tục sang đền Cố Trạch và đền Trùng Hoa dâng hương. Các đội tế nam quan, nữ quan lần lượt thực hiện nghi thức tế lễ tại các không gian thờ tự.
Tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần
Trong đời sống dân gian, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn được suy tôn là Đức Thánh Trần. Không gian lễ hội vì vậy còn có các thực hành tín ngưỡng liên quan đến hầu thánh và hát chầu văn. Bên cạnh các giá hầu Đức Thánh Trần còn có những bài văn chầu gắn với Trần Quốc Tảng, Nhị vị Vương cô, cô Bé nhà Trần, Phạm Ngũ Lão cùng nhiều nhân vật thuộc hệ thống tín ngưỡng Trần triều. Sự kết hợp giữa tưởng niệm nhân vật lịch sử và tín ngưỡng dân gian tạo nên một đặc điểm riêng của Lễ hội Đền Trần Nam Định.
Các hoạt động văn hóa dân gian
Trong thời gian lễ hội diễn ra còn có nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi truyền thống như múa rồng, múa lân, múa sư tử, múa rối nước, đấu vật, biểu diễn võ thuật, chọi gà và cờ người. Các hoạt động này vừa góp phần tạo không khí vui hội, vừa bảo lưu nhiều loại hình diễn xướng và trò chơi dân gian của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Lễ hội Đền Trần Nam Định nổi bật bởi sự kết hợp giữa tưởng niệm lịch sử vương triều Trần, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần và các thực hành văn hóa dân gian. Các nghi lễ khai ấn, rước nước, tế cá, rước kiệu và tế lễ không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn lưu giữ những ký ức về nguồn gốc dòng họ Trần, nghề nghiệp truyền thống và lịch sử vùng Thiên Trường. Lễ hội cũng góp phần duy trì tinh thần hướng về cội nguồn, tôn vinh các vua và tướng lĩnh có công với đất nước, đồng thời gợi nhắc hào khí Đông A và những bài học lịch sử của thời Trần.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn trực tiếp với vùng đất Tức Mặc – Thiên Trường, quê hương và hành cung quan trọng của vương triều Trần.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi lễ thờ vua, thờ Đức Thánh Trần cùng thực hành chầu văn, hầu thánh phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cộng đồng.
Giá trị văn hóa cộng đồng: Lễ hội có sự tham gia rộng rãi của cộng đồng làng Tức Mặc, các làng có di tích thờ nhân vật thời Trần và khách hành hương từ nhiều vùng.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống rước, tế, âm nhạc bát âm, múa rồng, múa lân, múa rối nước và chầu văn tạo nên một không gian diễn xướng đa dạng.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Khai ấn, rước nước, tế cá, rước kiệu cùng các trò hội truyền thống góp phần lưu giữ nhiều tập tục cổ gắn với vùng đất Thiên Trường.
Lễ hội Đền Trần Nam Định là một thực hành văn hóa tiêu biểu gắn với lịch sử vương triều Trần và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Hai kỳ hội xuân và hội thu, cùng hệ thống nghi lễ, diễn xướng và trò hội phong phú, đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, góp phần lưu giữ ký ức lịch sử và tinh thần hướng về cội nguồn trong đời sống cộng đồng.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
