Tên di sản: Đại lễ Kỳ Yên đình Tân Phước Tây
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Tân Phước Tây, xã Tân Phước Tây, huyện Tân Trụ, tỉnh Long An
Thời gian tổ chức: Từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Chạp âm lịch hằng năm; cứ 3 năm tổ chức Đại lễ Kỳ Yên với quy mô đầy đủ
Đối tượng thờ phụng: Thành hoàng Bổn cảnh, Tiền hiền, Hậu hiền, Tiền vãng, Hậu vãng và các vị thần được phối thờ tại đình
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân Tân Phước Tây và Ban Quý tế đình
Không gian chính: Chánh điện, tiền án, sân đình, võ ca và các miếu thờ phụ cận
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, năm 2014
Giới thiệu di sản
Đại lễ Kỳ Yên đình Tân Phước Tây là lễ hội truyền thống gắn với quá trình khai hoang, lập làng của cư dân người Việt trên vùng đất Tân Phước Tây vào đầu thế kỷ XIX. Đình được triều Nguyễn ban sắc phong thần; đến năm Tự Đức thứ 5, tức năm 1852, được ban sắc lại sau khi sắc cũ bị thất lạc. Lễ Kỳ Yên được tổ chức hằng năm từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Chạp âm lịch nhằm tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng, mở mang vùng đất, đồng thời cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, dân khang vật thịnh. Theo lệ, cứ ba năm cộng đồng lại tổ chức một kỳ đại lễ với đầy đủ hệ thống nghi thức truyền thống.
Lễ Khai môn thượng kỳ
Sáng ngày 15 tháng Chạp diễn ra Lễ Khai môn thượng kỳ, mở đầu Đại lễ Kỳ Yên. Nghi lễ mang ý nghĩa mở cửa đình, chính thức bước vào thời gian lễ hội. Cộng đồng tiến hành quét dọn, trang hoàng đình, treo cờ, đèn và bày các hương án. Hoa quả được kết thành những hình tượng trang trí, trong đó có các linh vật thuộc hệ thống tứ linh. Thành phần hành lễ gồm Chánh tế, hai Bồi tế và các Chấp sự phụ trách bàn nghi, mõ, chiêng, trống, cờ cùng các công việc nghi lễ trong đình.
Lễ Mộc dục
Sau lễ Khai môn là Lễ Mộc dục, tiến hành vào khoảng giữa trưa ngày 15. Đây là nghi thức làm sạch không gian thờ tự, lau dọn bàn thờ, kiểm tra và chỉnh trang y quan, mũ mão, hia cùng sắc phong của Thành hoàng. Sắc thần được thỉnh từ Chánh điện ra sân, đặt trên bàn nghi phủ vải đỏ để hong và kiểm tra. Việc thực hiện nghi lễ được che bằng lụa đỏ, hạn chế người ngoài quan sát vì sắc phong được cộng đồng xem là vật thiêng. Sau khi hoàn tất, sắc thần cùng y quan được cung thỉnh trở lại Chánh điện. Tối cùng ngày, tại đình còn diễn ra lễ tụng kinh cầu an, cầu cho cộng đồng được bình an, khỏe mạnh.
Lễ Tiền hiền, Hậu hiền và Tiền vãng, Hậu vãng
Chiều ngày 16 tháng Chạp diễn ra lễ tưởng niệm Tiền hiền, Hậu hiền, Tiền vãng, Hậu vãng. Nghi lễ nhằm tri ân những người có công khai phá vùng đất, lập làng, xây dựng đình cùng những thế hệ đã đóng góp cho cộng đồng. Trong lễ có nghi thức dâng hương, rượu, đọc chúc văn và hóa chúc văn sau khi hành lễ. Cùng thời điểm, các bàn cúng Thổ chủ, Thổ thần và thập loại cô hồn cũng được thiết lập bên ngoài đình.
Lễ Tỉnh sanh
Lễ Tỉnh sanh được tiến hành vào tối ngày 16 tháng Chạp. Vật tế truyền thống trước đây là trâu, về sau thay bằng heo. Con vật phải được lựa chọn kỹ, là heo đực khỏe mạnh, toàn thân cùng một màu, không dị tật và được tắm rửa sạch trước khi hành lễ. Trước khi hiến tế, Chánh tế thực hiện nghi thức dâng rượu, cầu nguyện và lấy một ít lông gáy của vật tế. Phần lông cùng huyết được giữ lại để chuẩn bị cho nghi lễ Ế mao huyết. Lễ Tỉnh sanh là một nghi thức cổ trong hệ thống Kỳ Yên Nam Bộ, thể hiện quan niệm hiến sinh để cầu thần linh ban phúc cho cộng đồng.
Lễ Ế mao huyết
Sau Tỉnh sanh là Lễ Ế mao huyết, còn gọi là Yểm mao huyết. Lông và huyết của vật tế được đặt trong bát rồi đưa đến khu vực thờ Thần Nông. Sau các nghi thức dâng hương, rượu và khấn nguyện, bát được chôn xuống đất. Nghi thức mang ý nghĩa phục hồi sinh khí cho đất đai, cầu cho ruộng vườn tươi tốt, cây trái sinh sôi và mùa màng thuận lợi.
Lễ Đàn cả
Lễ Đàn cả, còn gọi là Đoàn cả, là nghi lễ chính của Đại lễ Kỳ Yên đình Tân Phước Tây. Lễ vốn được tiến hành vào thời điểm giữa đêm, khi không gian được xem là thanh tịnh nhất. Lễ vật gồm heo tế, trầm, đèn, nhang, rượu, trà, nước và các phẩm vật khác. Ban tế thực hiện tuần tự các nghi thức dâng hương, dâng rượu, hiến quả phẩm, dâng trà và đọc chúc văn bằng chữ Hán. Nội dung chúc văn thể hiện lòng biết ơn thần linh và những mong cầu của cộng đồng về bình an, no đủ, mưa thuận gió hòa. Sau khi tế xong, chúc văn và vàng mã được hóa, kết thúc nghi thức Đàn cả.
Lễ Tế hậu sở
Ngày 17 tháng Chạp diễn ra Lễ Tế hậu sở. Nghi lễ tiếp tục tưởng niệm Tiền hiền, Hậu hiền, Tiền vãng, Hậu vãng và cúng thập loại cô hồn. Đây là phần lễ thể hiện rõ tinh thần trọng nghĩa, trọng tình và đạo lý nhớ ơn những người đã góp công xây dựng cộng đồng.
Lễ Xây chầu
Lễ Xây chầu, còn gọi là lễ khai tràng, là nghi thức quan trọng trước khi diễn ra hát bội. Trống chầu được chuẩn bị cẩn thận, mặt trống vẽ hình thái cực, đặt theo phương vị được lựa chọn và phủ khăn đỏ. Từ khi an vị, trống không được tùy tiện dịch chuyển. Người thực hiện Xây chầu gọi là Thủ cổ. Sau khi làm lễ tại Chánh điện, vị Thủ cổ thỉnh roi chầu và gươm lệnh ra sân khấu võ ca. Tại trống chầu, người hành lễ tiến hành tẩy trược, mở khăn phủ mặt trống, dùng roi chầu họa các dấu và những câu mang nội dung cầu an như “Hà an xã tắc”, “Khương trung an thới”, “Lê thứ thái bình”, sau đó đánh những hồi trống khai hội. Tiếng trống chầu đánh dấu việc mở không gian diễn xướng, đồng thời mang ý nghĩa cầu thần linh chứng giám và ban phúc.
Lễ Đại bội
Sau Xây chầu là Lễ Đại bội, một nghi thức vừa mang tính tế lễ vừa mang tính sân khấu. Đại bội diễn giải những quan niệm về vũ trụ và sự sinh thành của vạn vật thông qua các lớp diễn như Nhất thái, Lưỡng nghi, Tam tài, Tứ tượng, Ngũ hành và Bát quái. Các đào kép hát bội lần lượt thực hiện nhiều lớp diễn như khai thiên tịch địa, xang nhật nguyệt, Tam tài, Tứ thiên vương, Đứng cái, Bát tiên hiến thọ và Gia quan tấn tước. Những lớp diễn kết hợp âm nhạc, múa, lời chúc và hình tượng sân khấu, thể hiện ước vọng về âm dương hòa hợp, đất nước thanh bình, dân chúng trường thọ, bốn mùa tốt tươi.
Hát bội và lễ Tôn vương
Hát bội là thành tố quan trọng của Đại lễ Kỳ Yên. Sân khấu được dựng quay mặt vào đình để trước hết biểu diễn dâng thần. Người Thủ cổ ngồi cầm chầu, đánh trống khi đào kép biểu diễn đạt. Bên cạnh các vở hát còn có Lễ Tôn vương, Tôn soái và một số nghi thức liên quan đến Tổ hát bội. Qua đó, nghệ thuật sân khấu truyền thống trở thành một bộ phận của không gian thờ cúng chứ không đơn thuần chỉ để vui chơi.
Đại lễ Kỳ Yên đình Tân Phước Tây mang đầy đủ nhiều đặc trưng của lễ Kỳ Yên đình làng Nam Bộ, với hệ thống nghi lễ chặt chẽ từ Khai môn, Mộc dục, Tỉnh sanh, Ế mao huyết, Đàn cả đến Xây chầu – Đại bội và hát bội. Lễ hội kết hợp tín ngưỡng thờ Thành hoàng, tưởng niệm Tiền hiền – Hậu hiền, tín ngưỡng nông nghiệp và nghệ thuật sân khấu dân gian. Thông qua đại lễ, cộng đồng vừa tri ân tiền nhân, vừa gửi gắm mong ước về đất đai màu mỡ, mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an và xã hội hòa thuận.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với quá trình khai hoang, lập làng Tân Phước Tây và lịch sử hình thành hệ thống đình làng Nam Bộ từ đầu thế kỷ XIX.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức thờ Thành hoàng, Tiền hiền, Hậu hiền, Thần Nông và các vị thần khác phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cư dân địa phương.
Giá trị nông nghiệp: Lễ Tỉnh sanh và Ế mao huyết thể hiện rõ quan niệm cầu mùa, phục hồi sinh khí cho đất đai và mong ước cây trái, ruộng vườn tốt tươi.
Giá trị nghệ thuật: Xây chầu, Đại bội, hát bội cùng nhạc lễ tạo nên hệ thống diễn xướng phong phú, kết hợp giữa nghi lễ và nghệ thuật sân khấu.
Giá trị cộng đồng: Đại lễ huy động nhiều thành viên cùng tham gia chuẩn bị, hành lễ và tổ chức, góp phần củng cố quan hệ cộng đồng và truyền thống tương trợ.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Hệ thống nghi thức cổ truyền, chúc văn, âm nhạc lễ, trống chầu, hát bội và các tập tục tế lễ được duy trì qua nhiều thế hệ.
Đại lễ Kỳ Yên đình Tân Phước Tây là một thực hành văn hóa tiêu biểu của đình làng Nam Bộ, kết hợp tín ngưỡng thờ Thành hoàng, đạo lý tri ân tiền nhân, nghi lễ cầu mùa và nghệ thuật hát bội. Hệ thống nghi thức phong phú của lễ hội góp phần lưu giữ những lớp văn hóa truyền thống gắn với quá trình khai phá và hình thành cộng đồng cư dân vùng đất Nam Bộ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
