Tên di sản: Lễ hội đình Vòng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 4 tháng Hai âm lịch hằng năm
Ngày chính hội: Mùng 2 tháng Hai âm lịch
Chu kỳ tổ chức: Hằng năm tổ chức hội lệ; ba năm một lần tổ chức đại đám vào các năm Dần, Thân, Tỵ, Hợi
Đối tượng thờ phụng: Nhị vị Thành hoàng làng và các vị được phối thờ tại đình, nghè
Không gian chính: Đình Vòng, nghè và các tuyến đường trong làng
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân địa phương, các bô lão, đội tế, phường đồng văn, đội rước và các gia đình trong làng
Giới thiệu di sản
Lễ hội đình Vòng là lễ hội truyền thống được tổ chức từ ngày mùng 1 đến mùng 4 tháng Hai âm lịch nhằm tưởng nhớ công lao của các vị Thành hoàng, cầu cho dân làng bình an, đồng thời duy trì nhiều nghi thức, phong tục và sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Điểm nổi bật của lễ hội là hệ thống nghi lễ rước giữa đình và nghè, lễ phong y, tế nam, dâng hương, rước cỗ cùng tục tôn vinh các gia đình văn hóa và hiếu học trong quá trình rước Thành hoàng. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, lễ hội còn có ca trù, quan họ và nhiều trò chơi dân gian.
Lễ mở cửa đình và rước bát hương
Ngày mùng 1 tháng Hai âm lịch, lễ hội bắt đầu bằng nghi thức mở cửa đình. Cùng ngày, dân làng tổ chức rước bát hương từ nghè về đình. Nghè nằm phía sau đình, cách khoảng 300 m và là một không gian thờ tự quan trọng trong diễn trình lễ hội. Tối mùng 1 diễn ra lễ phong y, thay và lau áo lễ cho nhị vị Thành hoàng cùng hai vị quan bộ. Nghi thức thể hiện sự kính trọng đối với các vị thần trước khi bước vào ngày chính hội.
Ngày chính hội
Ngày mùng 2 tháng Hai là ngày chính hội. Đúng 8 giờ sáng, ba hồi trống vang lên báo hiệu dân làng tập trung tại đình. Sau phần tuyên bố khai lễ, Chánh tế thực hiện nghi thức dâng hương với sự tham gia của đội tế nam và đội nữ dâng hương. Sau nghi thức chung, các gia đình lần lượt dâng lễ vật và bái tế. Trong ngày này còn diễn ra tế nam, rước cỗ giữa đình và nghè cùng nhiều nghi thức thờ Thành hoàng.
Lễ rước Thành hoàng
Lễ rước Thành hoàng là hoạt động quan trọng nhất của ngày chính hội. Đoàn rước đưa bài vị nhị vị Thành hoàng từ đình ra nghè, đồng thời cung nghinh các bát hương từ nghè về đình. Đoàn đi quanh làng với đội hình nghi trượng được tổ chức chặt chẽ. Đi đầu là đội cờ tuyết mao, các lá cờ đuôi nheo, cờ vuông ngũ hành và cờ tứ linh. Tiếp đó là đội trống với trống lớn, chiêng cùng các nhạc công sử dụng kèn, sáo và nhị. Sau đội nhạc là lọng vàng và đoàn chấp kích, mang gươm, bát bửu, rìu đồng cùng các loại binh khí nghi lễ. Hai bên có những người đội nón, thắt lưng đỏ, cầm gươm và lệnh kiếm của thần. Tiếp theo là phường đồng văn, đội phụ nữ đánh thanh la và múa sinh tiền.
Kiệu bát bửu và long đình
Trong đoàn rước có kiệu bát bửu do tám trai kiệu khỏe mạnh đảm nhiệm, dùng để rước bài vị nhị vị Thành hoàng. Tiếp sau là đoàn nghi trượng và hai long đình, mỗi long đình do bốn người khiêng. Trước mỗi long đình có một cụ ông cầm trống khẩu để điều khiển nhịp đoàn. Các trai kiệu mặc trang phục màu đen, đầu đội khăn xếp, chân đi giày, thắt lưng đeo quạt giấy, mô phỏng hình ảnh quân lính trong các điển tích chiến trận xưa. Phía sau là những mâm bánh lễ và hoa quả do phụ nữ mặc áo tế vàng, đai đỏ, khăn vàng cung tiến. Cuối đoàn là các bô lão, nhân dân và khách thập phương.
Tôn vinh gia đình văn hóa và hiếu học
Một nét riêng của Lễ hội đình Vòng là nghi lễ tôn vinh các gia đình văn hóa và hiếu học được thực hiện trong quá trình rước kiệu Thành hoàng quanh làng. Nghi thức này kết hợp việc tôn kính thần linh với việc biểu dương những gia đình gìn giữ nếp sống tốt đẹp, chăm lo học hành và xây dựng đời sống cộng đồng. Qua đó, lễ hội không chỉ tưởng nhớ Thành hoàng mà còn trực tiếp khuyến khích các giá trị đạo đức, gia phong và tinh thần hiếu học trong đời sống hiện tại.
Những tục lệ trên đường rước
Trên đường đoàn kiệu đi qua còn duy trì nhiều tục lệ dân gian. Trẻ em thường được người lớn cho chui qua gầm kiệu với mong muốn khỏe mạnh, chóng lớn và học hành giỏi giang. Người lớn thắp hương, gửi lộc và cầu mong may mắn. Đặc biệt, khi đoàn kiệu trên đường trở lại đình, nhiều gia đình đem chiếu mới trải trước cổng để đoàn rước đi qua. Sau đó, chiếu được mang vào sử dụng trong gia đình và được coi là vật nhận lộc, mang lại may mắn trong năm.
Các hoạt động văn hóa dân gian
Buổi tối ngày chính hội diễn ra nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian. Các hình thức diễn xướng có ca trù và quan họ. Bên cạnh đó là các trò chơi như đá cầu, kéo co, đấu vật, chọi gà, ném vòng, đánh cờ người, chọi chim và nhiều sinh hoạt cộng đồng khác. Những hoạt động này tạo nên không khí vui hội, đồng thời góp phần bảo lưu các loại hình nghệ thuật và trò chơi truyền thống.
Lễ rước giã
Chiều ngày mùng 4 tháng Hai âm lịch diễn ra lễ rước giã, khép lại lễ hội. Long kiệu do tám người khiêng, cung nghinh bát hương từ đình trở lại nghè. Nghi thức này đưa các yếu tố thờ tự trở về vị trí thường lệ sau những ngày hội và đánh dấu việc kết thúc chu kỳ lễ hội năm đó.
Lễ hội đình Vòng mang đặc trưng của lễ hội đình làng Bắc Bộ với hệ thống rước, tế, nghi trượng và các sinh hoạt cộng đồng được tổ chức theo trình tự tương đối chặt chẽ. Mối liên hệ giữa đình và nghè giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc lễ hội. Việc rước bài vị, bát hương giữa hai địa điểm tạo nên một không gian thiêng mở rộng khắp làng. Bên cạnh yếu tố tín ngưỡng, lễ hội còn đặc biệt đề cao các giá trị hiện thực của cộng đồng thông qua nghi lễ tôn vinh gia đình văn hóa và hiếu học.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện lòng tôn kính đối với các vị Thành hoàng và duy trì những nghi thức thờ thần truyền thống của cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Toàn bộ dân làng cùng tham gia tế lễ, rước kiệu, chuẩn bị lễ vật và các hoạt động hội, góp phần củng cố sự gắn kết làng xã.
Giá trị giáo dục: Việc tôn vinh các gia đình văn hóa và hiếu học tạo nên nét riêng, thể hiện sự đề cao đạo đức, gia phong và truyền thống học tập.
Giá trị nghệ thuật: Ca trù, quan họ, âm nhạc lễ, múa sinh tiền và hệ thống nghi trượng tạo nên một không gian trình diễn phong phú.
Giá trị phong tục: Tục chui qua gầm kiệu, trải chiếu đón đoàn rước và nhận lộc phản ánh những quan niệm dân gian về phúc lành, sức khỏe và may mắn.
Lễ hội đình Vòng là một thực hành văn hóa truyền thống tiêu biểu của cộng đồng làng, kết hợp tín ngưỡng thờ Thành hoàng với các nghi thức rước tế, nghệ thuật dân gian và phong tục cầu phúc. Nét đặc sắc của lễ hội nằm ở việc đưa những giá trị văn hóa và hiếu học vào ngay trong không gian rước Thành hoàng, qua đó kết nối truyền thống tín ngưỡng với đời sống cộng đồng đương đại.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
