Tên di sản: Lễ hội truyền thống đình Trịnh Xuyên
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Khu di tích lịch sử – văn hóa đình Trịnh Xuyên, thôn Trịnh Xuyên, xã Nghĩa An, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương
Thời gian tổ chức: Từ ngày 9 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Thành hoàng làng Vũ Đức Phong, vị tướng đời Trần có công đánh giặc Chiêm Thành, bảo vệ bờ cõi
Cộng đồng thực hành: Nhân dân thôn Trịnh Xuyên và cộng đồng cư dân xã Nghĩa An
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015
Lễ hội truyền thống đình Trịnh Xuyên được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ Thành hoàng làng Vũ Đức Phong, đồng thời gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với di tích đình Trịnh Xuyên. Lễ hội diễn ra trong bốn ngày, từ ngày 9 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch, với hệ thống nghi lễ gồm rước ngọc lộ, tế thần, dâng hương cùng nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Đây là dịp để cộng đồng địa phương cùng thực hành những nghi thức đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tăng cường sự gắn kết và bày tỏ lòng tri ân đối với người có công với quê hương, đất nước. Lễ hội đồng thời góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống của địa phương và tạo không gian giao lưu với du khách thập phương.
Đình Trịnh Xuyên và Thành hoàng Vũ Đức Phong
Đình Trịnh Xuyên tọa lạc tại thôn Trịnh Xuyên, xã Nghĩa An, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương, là nơi thờ Nguyên soái Vũ Đức Phong, một vị tướng dưới triều Trần. Theo tư liệu địa phương, ông có công giúp vua Trần Nghệ Tông đánh đuổi giặc Chiêm Thành, bảo vệ bờ cõi và được phong tước Trần triều Nguyên Soái, sắc phong Đạo quang minh sỹ Đại vương. Nhân dân địa phương suy tôn ông làm Thành hoàng làng và thờ phụng tại đình qua nhiều thế hệ. Việc tổ chức lễ hội hằng năm là hình thức tưởng nhớ công lao của vị tướng, đồng thời duy trì truyền thống thờ Thành hoàng của cộng đồng.
Đình Trịnh Xuyên là một công trình kiến trúc cổ có giá trị, trong đó tòa tiền tế gồm ba gian với 16 cột gỗ lim lớn. Các đao, guột được tạo dáng đầu rồng, còn các vì, bẩy được chạm nổi hình rồng, phượng, vân mây, hoa lá cách điệu với kỹ thuật tinh xảo. Năm 1992, đình được Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Đến năm 2023, di tích tiếp tục được UBND tỉnh Hải Dương công nhận là điểm du lịch.
Thời gian và diễn trình lễ hội
Lễ hội đình Trịnh Xuyên được tổ chức trong bốn ngày, từ ngày 9 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch. Trong đó, ngày 10 tháng Hai là ngày diễn ra khai mạc lễ hội và lễ dâng hương, còn các ngày khác được bố trí những nghi thức rước, tế cùng các hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian. Không gian tổ chức tập trung tại đình Trịnh Xuyên, miếu và các khu vực sân đình, nhà văn hóa của địa phương. Diễn trình lễ hội được sắp xếp nối tiếp giữa phần lễ và phần hội, vừa bảo đảm tính trang nghiêm của nghi thức tín ngưỡng vừa tạo không khí vui tươi trong cộng đồng.
Rước ngọc lộ từ đình ra miếu
Ngày 9 tháng Hai âm lịch mở đầu với các hoạt động giao lưu bóng chuyền hơi và trò chơi dân gian vào buổi sáng. Buổi chiều, cộng đồng tiến hành rước ngọc lộ từ đình ra miếu, sau đó tổ chức tế thần tại miếu theo nghi thức truyền thống. Cùng thời điểm, tại khu vực đình còn diễn ra biểu diễn dân vũ và các trò chơi dân gian phục vụ nhân dân và khách dự hội. Buổi tối là chương trình giao lưu văn nghệ, tạo không khí vui hội trước ngày chính lễ.
Lễ rước ngọc lộ là một trong những nghi thức quan trọng trong diễn trình lễ hội, kết nối không gian thờ tự giữa đình và miếu. Đoàn rước được tổ chức theo trật tự nghi lễ, với sự tham gia của cộng đồng địa phương. Sau khi ngọc lộ được cung nghinh tới miếu, lễ tế thần được tiến hành nhằm tưởng nhớ Thành hoàng và cầu mong sự phù hộ cho dân làng. Nghi thức này mở đầu cho chuỗi hoạt động tế lễ diễn ra liên tục trong những ngày tiếp theo.
Rước ngọc lộ từ miếu về đình và lễ dâng hương
Sáng ngày 10 tháng Hai âm lịch, đoàn rước tiếp tục thực hiện nghi thức rước ngọc lộ từ miếu trở về đình. Sau khi đoàn rước về tới di tích, Ban tổ chức tiến hành khai mạc lễ hội và lễ dâng hương tưởng niệm Thành hoàng Vũ Đức Phong. Đây là thời điểm quan trọng nhất của kỳ hội, tập trung đông đảo người dân địa phương và khách thập phương. Sau phần dâng hương, các hoạt động tiếp khách và sinh hoạt cộng đồng tiếp tục diễn ra tại khu vực đình.
Buổi chiều cùng ngày, lễ tế thần được tổ chức tại sân trên của di tích đình Trịnh Xuyên. Song song với nghi thức tế, tại khu vực sân đình dưới diễn ra giao lưu bóng chuyền hơi, còn khu vực nhà văn hóa tổ chức các trò chơi dân gian. Buổi tối tiếp tục có chương trình biểu diễn văn nghệ phục vụ nhân dân. Việc kết hợp phần lễ với các hoạt động văn hóa tạo nên không gian lễ hội vừa trang nghiêm vừa gần gũi với đời sống cộng đồng.
Lễ tế thần và ngày kết thúc lễ hội
Ngày 11 tháng Hai âm lịch, buổi sáng tiếp tục diễn ra lễ tế thần cùng các trò chơi dân gian. Buổi chiều là hoạt động thi đấu pháo đất toàn xã, một sinh hoạt tập thể thu hút đông đảo người dân tham gia và cổ vũ. Các hoạt động trong ngày góp phần kéo dài không khí lễ hội sau ngày chính lễ, đồng thời tạo điều kiện cho cộng đồng giao lưu và duy trì các trò chơi truyền thống. Đây cũng là dịp để nhiều thế hệ cùng tham gia vào một không gian văn hóa chung của làng xã.
Sáng ngày 12 tháng Hai âm lịch, lễ tế thần tiếp tục được cử hành trước khi Ban tổ chức tiến hành bế mạc lễ hội. Nghi thức cuối cùng khép lại bốn ngày sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa tại đình Trịnh Xuyên. Sau lễ bế mạc, các hoạt động hội kết thúc, cộng đồng trở lại sinh hoạt thường ngày và chờ kỳ hội năm sau. Việc duy trì đầy đủ diễn trình từ rước ngọc lộ, tế thần, dâng hương đến bế mạc cho thấy tính ổn định của lễ hội trong đời sống văn hóa địa phương.
Phần hội
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội đình Trịnh Xuyên còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao và trò chơi dân gian. Các hoạt động được nhắc đến gồm bóng chuyền hơi, dân vũ, giao lưu văn nghệ, trò chơi dân gian và thi đấu pháo đất. Những sinh hoạt này góp phần tạo không khí vui tươi, thu hút đông đảo người dân trong và ngoài địa phương tham gia. Phần hội đồng thời tạo điều kiện để các thế hệ cùng gặp gỡ, giao lưu và tiếp tục duy trì những hình thức sinh hoạt cộng đồng đã trở thành truyền thống.
Qua nhiều năm, địa phương luôn gắn việc tổ chức lễ hội với công tác bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị của đình Trịnh Xuyên. Các nghi thức tín ngưỡng tiếp tục được duy trì, trong khi những hoạt động văn hóa và thể thao góp phần mở rộng sự tham gia của cộng đồng. Lễ hội vì vậy không chỉ là dịp tưởng nhớ Thành hoàng mà còn là nơi những giá trị văn hóa truyền thống được thực hành và trao truyền. Sự tham gia của người dân và khách thập phương góp phần tạo nên sức sống liên tục cho lễ hội.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với việc thờ Nguyên soái Vũ Đức Phong, vị tướng triều Trần có công giúp vua Trần Nghệ Tông đánh giặc Chiêm Thành, bảo vệ bờ cõi và được nhân dân suy tôn làm Thành hoàng làng.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức rước ngọc lộ, tế thần và dâng hương phản ánh truyền thống thờ Thành hoàng và lòng tri ân của cộng đồng đối với người có công với quê hương, đất nước.
Giá trị văn hóa: Lễ hội duy trì hệ thống nghi lễ truyền thống kết hợp với các hoạt động dân vũ, văn nghệ, pháo đất và trò chơi dân gian, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc tưởng nhớ Vũ Đức Phong và duy trì các nghi thức tại đình góp phần giáo dục các thế hệ về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, ý thức trân trọng lịch sử và di sản của quê hương.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Các hoạt động rước, tế, dân vũ, giao lưu văn nghệ và thi pháo đất tạo nên một không gian trình diễn đa dạng trong những ngày diễn ra lễ hội.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội tạo điều kiện để người dân địa phương cùng tham gia chuẩn bị, thực hành nghi lễ, vui chơi và giao lưu, qua đó tăng cường sự đoàn kết trong cộng đồng.
Lễ hội truyền thống đình Trịnh Xuyên là một sinh hoạt văn hóa quan trọng gắn với di tích đình Trịnh Xuyên và tín ngưỡng thờ Thành hoàng Vũ Đức Phong. Qua lễ rước ngọc lộ, tế thần, dâng hương cùng các hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian, lễ hội tiếp tục gìn giữ những giá trị được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Năm 2015, Lễ hội đình Trịnh Xuyên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị của lễ hội trong đời sống văn hóa địa phương.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
