Tên di sản: Lễ hội đền A Sào
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Cụm di tích đình, đền, bến Tượng tại A Sào, xã An Thái, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình; trong đó đền A Sào là không gian tổ chức chính
Thời gian tổ chức: Ngày 10 tháng Hai âm lịch và ngày 20 tháng Tám âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn
Cộng đồng thực hành: Nhân dân A Sào và khách thập phương
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận tháng 10/2015
Lễ hội đền A Sào là lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ và tôn vinh công lao của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong lịch sử dân tộc. Lễ hội diễn ra trong không gian cụm di tích đình, đền và bến Tượng, trong đó đền A Sào là địa điểm trung tâm, nơi thực hiện các nghi lễ quan trọng. Hai kỳ lễ chính được tổ chức vào ngày 10 tháng Hai âm lịch, tương truyền là ngày sinh của Trần Hưng Đạo, và ngày 20 tháng Tám âm lịch, ngày hóa của ngài. Thông qua các nghi thức tế lễ, rước kiệu, khao quân và những hình thức diễn xướng, lễ hội tái hiện ký ức về một thời kỳ chống quân Nguyên Mông và thể hiện lòng tri ân của cộng đồng đối với vị anh hùng dân tộc.
Không gian lễ hội và truyền thống thờ Hưng Đạo Đại Vương
Người dân A Sào tổ chức lễ hội trong không gian gồm đền A Sào, đình Mễ Thương và bến Tượng, những địa điểm gắn với ký ức về Trần Hưng Đạo. Trong đó, đền A Sào giữ vai trò trung tâm, là nơi diễn ra các nghi lễ chính và là địa điểm để nhân dân dâng hương tưởng niệm. Không gian lễ hội vì vậy không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn có giá trị lưu niệm danh nhân, gắn với thân thế, sự nghiệp của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Việc duy trì lễ hội hằng năm góp phần lưu giữ những câu chuyện lịch sử và truyền thống của vùng đất A Sào.
Thời gian và lệ thức tổ chức
Theo ngọc phả được lưu tại đình, lễ hội gắn với nhiều ngày lễ trong năm, trong đó quan trọng nhất là ngày sinh thần mùng 10 tháng Hai và ngày hóa thần 20 tháng Tám âm lịch. Vào ngày sinh thần, lễ vật gồm xôi, thịt trâu, rượu và có xướng ca kéo dài trong nhiều ngày; ngày hóa thần cũng dùng thịt trâu, rượu, xôi để dâng cúng. Ngoài ra còn có các ngày khánh hạ với lễ bánh tròn, rượu nếp và hoạt động ca múa. Những lệ thức này phản ánh việc thờ Hưng Đạo Đại Vương đã được cộng đồng thực hành theo một trình tự khá chặt chẽ.
Chuẩn bị lễ hội
Khoảng một tháng trước khi lễ hội diễn ra, các đội tế nam quan và nữ quan bắt đầu tập luyện những nghi thức cần thiết. Nội dung tập luyện gồm kiểm soát lễ vật, tiến hương, tiến hoa, tiến nến, tiến rượu và tiến chúc văn để khi vào lễ có thể thực hiện đúng trình tự. Lễ vật dâng cúng gồm đầu lợn, gà luộc, thịt trâu, xôi, rượu nếp, hoa quả, tiền vàng cùng nhiều sản vật khác. Đặc biệt, trong lễ hội không thể thiếu bánh dày và mía, những lễ vật gắn với tập tục riêng của địa phương.
Mía dùng trong lễ được giao cho một gia đình trong làng trồng và chăm sóc cẩn thận từ trước. Đến ngày hội, những cây mía to, thẳng và đẹp nhất được lựa chọn để làm lễ voi. Việc chuẩn bị lễ vật vì vậy không chỉ diễn ra ngay trước ngày hội mà có những phần việc được cộng đồng thực hiện từ nhiều tháng trước. Qua đó, lễ hội thể hiện sự tham gia trực tiếp và trách nhiệm của từng gia đình, từng thành viên trong cộng đồng.
Lễ rước kiệu
Lễ rước kiệu là một trong những nghi thức quan trọng của lễ hội đền A Sào. Đoàn rước được tổ chức trang nghiêm, thể hiện sự tôn kính đối với Hưng Đạo Đại Vương và tái hiện không khí của một lễ hội gắn với truyền thống quân sự thời Trần. Nghi thức rước kết nối các không gian trong cụm di tích, đồng thời thu hút đông đảo người dân tham gia. Qua lễ rước, ký ức về vị tướng có công với đất nước được đưa trở lại không gian cộng đồng trong mỗi kỳ hội.
Lễ khao quân
Trong lễ hội còn có nghi thức khao quân, gắn với những câu chuyện về Trần Hưng Đạo và quân đội nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông. Nghi thức mang ý nghĩa tưởng niệm những người từng cùng Hưng Đạo Đại Vương chiến đấu bảo vệ đất nước. Đây cũng là cách cộng đồng tái hiện không khí quân doanh và tinh thần đoàn kết của quân dân thời Trần. Khao quân vì vậy vừa mang ý nghĩa lịch sử vừa góp phần làm nổi bật tính chất riêng của lễ hội A Sào.
Diễn xướng tiễn quân đánh giặc
Trong kỳ lễ hội tháng Tám, người dân A Sào tổ chức nhiều hình thức diễn xướng tái hiện những sự kiện gắn với cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Một trong những nội dung tiêu biểu là cảnh dân làng tiễn quân lên đường đánh giặc, thể hiện sự gắn bó giữa quân đội nhà Trần với cộng đồng địa phương. Qua hình thức diễn xướng, những câu chuyện lịch sử không chỉ được kể lại bằng lời mà còn được tái hiện bằng hành động, trang phục và không gian lễ hội. Hoạt động này giúp người tham dự hình dung rõ hơn về ký ức lịch sử được cộng đồng A Sào gìn giữ.
Tái hiện tích dân làng ném đất cứu voi
Một trò diễn đặc sắc khác là tái hiện cảnh dân làng ném đất cứu voi của Trần Hưng Đạo bị sa lầy. Câu chuyện này được lưu giữ trong ký ức của cộng đồng và gắn với địa danh bến Tượng trong cụm di tích A Sào. Việc tái hiện tích này trong lễ hội vừa tưởng nhớ sự kiện gắn với Hưng Đạo Đại Vương, vừa thể hiện vai trò của người dân địa phương trong những câu chuyện về cuộc kháng chiến. Qua trò diễn, mối quan hệ giữa di tích, truyền thuyết và lễ hội được duy trì một cách sinh động.
Múa kéo chữ
Múa kéo chữ là một trong những hoạt động nổi bật được tổ chức trong lễ hội đền A Sào. Đây là hình thức trình diễn tập thể, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều người tham gia theo đội hình và hiệu lệnh. Múa kéo chữ góp phần làm cho không gian lễ hội thêm trang trọng, đồng thời tạo nên một hình thức diễn xướng có tính cộng đồng cao. Hoạt động này cùng với rước kiệu và khao quân tạo thành những nét riêng của lễ hội A Sào.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội đền A Sào mang đậm dấu ấn lịch sử, gắn trực tiếp với Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và ký ức về cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Các địa điểm như đền A Sào, đình Mễ Thương và bến Tượng cùng những nghi lễ, trò diễn tạo thành một không gian tưởng niệm có tính liên kết chặt chẽ. Lễ hội giúp người dân địa phương cùng nhau ôn lại lịch sử quê hương, bày tỏ lòng biết ơn đối với người có công và củng cố niềm tự hào về truyền thống dân tộc. Đồng thời, đây cũng là nơi cộng đồng gửi gắm mong ước về cuộc sống thái bình, thịnh trị và gia đình bình an.
Lễ hội còn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, vui chơi và giao lưu của cư dân A Sào cùng khách thập phương. Việc cộng đồng cùng chuẩn bị lễ vật, luyện đội tế và tham gia các nghi thức góp phần duy trì sự gắn bó giữa các thành viên trong làng. Những câu chuyện về Hưng Đạo Đại Vương được nhắc lại qua lễ hội trở thành phương thức giáo dục lịch sử trực tiếp và gần gũi. Qua đó, lễ hội tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông và những địa điểm như đền A Sào, đình Mễ Thương, bến Tượng.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ Hưng Đạo Đại Vương cùng các nghi lễ dâng hương, tế lễ, rước kiệu và khao quân thể hiện lòng tôn kính của cộng đồng đối với vị anh hùng dân tộc.
Giá trị giáo dục truyền thống: Các nghi lễ và trò diễn giúp cộng đồng ôn lại lịch sử, giáo dục thế hệ sau về tinh thần yêu nước, đoàn kết chống ngoại xâm và đạo lý tri ân người có công.
Giá trị văn hóa: Hệ thống lễ vật, đội tế, rước kiệu, khao quân và các lệ thức được lưu truyền tạo nên bản sắc riêng của lễ hội đền A Sào.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Các hình thức diễn xướng tiễn quân, ném đất cứu voi và múa kéo chữ tạo nên những hoạt động trình diễn đặc sắc gắn trực tiếp với lịch sử và truyền thuyết địa phương.
Giá trị cộng đồng: Việc người dân cùng chuẩn bị, tham gia nghi lễ và tổ chức các hoạt động lễ hội góp phần tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng A Sào.
Giá trị nhân văn: Lễ hội là nơi người dân gửi gắm khát vọng về cuộc sống thái bình, thịnh trị, đồng thời thể hiện lòng biết ơn và sự tôn vinh những người có công với dân, với nước.
Lễ hội đền A Sào là một lễ hội truyền thống tiêu biểu gắn với ký ức về Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và lịch sử chống quân Nguyên Mông của dân tộc. Qua các nghi thức rước kiệu, khao quân, tế lễ cùng những trò diễn tái hiện tiễn quân, cứu voi và múa kéo chữ, lễ hội góp phần lưu giữ lịch sử, giáo dục truyền thống yêu nước và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Tháng 10/2015, Lễ hội đền A Sào được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
