Số đăng ký: LSb.19435
Niên đại: Ngày 16 tháng 11 năm Hồng Thuận thứ 6, đời vua Lê Tương Dực, tức ngày 21/12/1515
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao toàn bộ 6,1 cm; mặt ấn hình vuông 11,5 × 11,5 cm
Loại hình: Quân ấn / Khâm sai quan ấn
Nơi phát hiện: Xã Thiện Thuật, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Xếp hạng: Cổ vật quý hiếm thời Lê sơ
Giới thiệu hiện vật
Ấn đồng “Đề Thống Tướng quân chi ấn” là một quân ấn đặc biệt có quy mô bề thế hàng đầu thời Lê sơ còn lưu giữ nguyên vẹn đến ngày nay. Hiện vật được phát hiện tại xã Thiện Thuật, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn và hiện được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Ấn cao 6,1 cm, mặt hình vuông có kích thước 11,5 × 11,5 cm, đúc liền khối bằng đồng đặc, nặng và chắc chắn. Cấu trúc tổng thể của ấn gồm hai phần chính: phần thân ấn vuông vức bên dưới và phần quai/núm ấn được tạo tác hình tượng nghê quỳ ở phía trên.
Khác với các con ấn thông thường của quan chế địa phương thường có quai hình chuôi vồ hay trụ thẳng, núm chiếc ấn này được đúc nổi hình tượng nghê quỳ hết sức tinh xảo. Linh thú được thể hiện trong tư thế phủ phục với bốn chân chùng gấp vững vàng, đầu ngẩng cao uy nghiêm, sống lưng và bờm uốn lượn giàu sức biểu cảm. Từng chi tiết từ mắt, mũi, hàm răng cho đến xoáy móng và đuôi đều được trau chuốt sống động. Tạo hình núm nghê không chỉ tạo điểm cầm nắm thuận tiện khi thao tác đóng dấu mà còn là biểu trưng quyền uy, biểu đạt tính chất dũng mãnh và uy thế tối cao của một vị tướng lĩnh thống lĩnh quân cơ nơi biên ải.
Mặt dưới của ấn được đúc nổi 6 chữ triện: “Đề Thống Tướng quân chi ấn” (提統將軍之印), bố cục đối xứng thành hai hàng dọc (mỗi hàng ba chữ). Chữ được tạo tác theo lối Cửu điệp triện đặc trưng của ấn tín hoàng triều: nét chữ vuông thành sắc cạnh, các đường gấp khúc uốn lượn dày đặc và phân bổ tràn đều khắp bề mặt ấn. Lối đúc chữ này vừa tạo cảm giác đanh thép, tôn nghiêm của quân lệnh, vừa có tính bảo mật cao, ngăn chặn nguy cơ làm giả mệnh lệnh điều binh.
Minh văn lạc khoản được khắc chìm sắc nét trên hai bên lưng ấn bằng chữ Hán chân phương. Lưng ấn bên trái khắc 6 chữ: “Đề Thống Tướng quân chi ấn” (提統將軍之印) để xác định danh hiệu quân ấn; lưng ấn bên phải khắc rõ niên đại tạo tác: “Hồng Thuận lục niên thập nhất nguyệt thập lục nhật tạo” (洪順六年十一月十六日造), tức ngày 16 tháng 11 năm Hồng Thuận thứ 6 (1515). Nội dung minh văn cùng chức danh “Đề Thống Tướng quân” là nguồn sử liệu gốc làm sáng tỏ cơ chế khâm sai quân sự thời Lê sơ: danh hiệu “Tướng quân” không phải quan chức thường trực mà là quân hàm đặc biệt do nhà vua sung phái cho đại thần võ quan cao cấp trực tiếp nắm quyền điều động lực lượng tại các Đô ty, Vệ, Sở để giải quyết các biến cố quân sự trọng đại.
Sự kết hợp giữa hình tượng linh vật nghê quỳ, phong cách chữ Cửu điệp triện và địa bàn phát hiện tại vùng phên dậu hiểm yếu Lạng Sơn phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa mỹ thuật tạo hình cung đình với tính chất nghiêm cẩn, thị uy của quân sự học thời Hậu Lê.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Minh văn khắc rõ mốc niên đại tuyệt đối (ngày 16/11/1515, đời vua Lê Tương Dực), là chứng tích vật chất trực tiếp phản ánh bối cảnh chính trị – quân sự và chính sách phòng thủ, điều động tướng lĩnh cấp cao đến trấn giữ biên ải thời Lê sơ.
Giá trị tổ chức quan chế: Làm sáng tỏ chức vụ “Đề Thống Tướng quân”, cung cấp cơ sở khẳng định sự tồn tại của cơ chế tướng lĩnh khâm sai kiêm nhiệm quyền hạn quân sự tối cao bên cạnh hệ thống Ngũ phủ quân chế thông thường thời Hậu Lê.
Giá trị nghệ thuật: Tạo hình núm ấn nghê quỳ mang tính biểu cảm cao, đường nét cơ thể linh hoạt kết hợp với nghệ thuật chữ Cửu điệp triện đanh thép, chuẩn mực, tạo nên một tác phẩm mỹ thuật đúc đồng đặc sắc đầu thế kỷ XVI.
Giá trị kỹ thuật: Ấn được đúc liền khối bằng đồng với tỷ lệ chuẩn xác, kỹ thuật đúc chữ triện nổi dày đặc và khắc chìm lạc khoản chân phương sắc sảo, thể hiện trình độ luyện kim và đúc đồng bậc thầy của các nghệ nhân đương thời.
Giá trị văn tự: Hệ thống chữ triện và minh văn khắc lưng ấn là nguồn tư liệu Hán Nôm nguyên bản, có độ xác thực tuyệt đối về mặt chức danh, niên đại và phép đúc quân ấn hoàng triều thời Lê sơ.
Giá trị độc đáo: Kích thước mặt ấn lớn (11,5 × 11,5 cm) tương đương ấn tín cấp Ngũ phủ Đô đốc, núm tạo hình nghê quỳ hiếm gặp và là chiếc quân ấn đồng độc bản mang danh hiệu “Đề Thống Tướng quân” thời vua Lê Tương Dực hiện được bảo tồn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
