Niên đại: Năm Thiệu Trị thứ 3, đời vua Thiệu Trị, tức năm 1843
Chất liệu: Vàng khối
Trọng lượng: 45 lạng 5 tiền (khoảng hơn 1,7 kg)
Loại hình: Kim bảo / Ấn phong tước hoàng thân (tước Thân công)
Thời gian chuyển về bảo tàng: Năm 1945
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu bảo vật
Kim bảo “Phúc Tuy công ấn” là một trong những bảo ấn hoàng thân bằng vàng tiêu biểu nhất của vương triều Nguyễn còn được lưu giữ toàn vẹn đến ngày nay. Hiện vật do Hoàng đế Thiệu Trị truyền lệnh cho Tượng cục đúc vào năm 1843 để ban tặng cho hoàng tử thứ hai là Nguyễn Phúc Hồng Nhậm nhân dịp được sách phong tước vị Phúc Tuy Công (福綏公). Chiếc ấn gắn liền trực tiếp với thời kỳ xuất phủ kiến tước của vị hoàng tử mà sau này kế vị ngai vàng trở thành Hoàng đế Tự Đức – vị vua trị vì lâu năm nhất của triều Nguyễn. Tháng 8 năm 1945, sau khi triều đình phong kiến kết thúc sứ mệnh lịch sử, bảo ấn được bàn giao cho Chính phủ cách mạng và hiện được lưu giữ, phát huy giá trị trong bộ sưu tập Báu vật Hoàng cung tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Về tạo hình, kim bảo được đúc liền khối bằng vàng ròng, bệ ấn một cấp phẳng đáy hình vuông, dày dặn và chắc chắn. Phía trên mặt bệ là núm ấn được tạo hình rồng đứng phủ phục (long nữu) trong tư thế hiền hòa nhưng uy nghiêm: đầu ngẩng cao, mắt mở to, sống mũi thẳng, đôi sừng dài uốn cong vút về phía sau gáy, sống lưng cong mềm mại, các dải bờm và đuôi uốn lượn uyển chuyển. Khác với quy chuẩn rồng năm móng trên các kim bảo của thiên tử hay ấn thờ tông miếu, chân rồng trên quả ấn này chỉ chạm bốn móng. Đây là sự phân định đẳng cấp nghiêm cẩn theo điển chế triều Nguyễn: hình tượng rồng bốn móng (mãng long) được quy định chặt chẽ dành riêng cho hàng Hoàng thái tử và Thân công hoàng tộc.
Mặt dưới của ấn được đúc nổi bốn chữ triện cổ ngay ngắn: “Phúc Tuy công ấn” (福綏公印), mang ý nghĩa xác định quyền năng pháp lý: “Ấn của Phúc Tuy Công”. Theo điển lệ Tôn Nhân phủ thời Nguyễn, hoàng tử khi đến tuổi trưởng thành sẽ được phân chia phủ đệ và sách phong tước vị để tham gia chính sự. Năm 1843, hoàng tử Hồng Nhậm tròn 14 tuổi, được phong tước Phúc Tuy Công; ấn vàng này cùng kim sách phong tước là hai pháp bảo tối thượng khẳng định danh vị, bổng lộc và quyền quản hạt phủ riêng của ngài.
Mặt ấn được tạo tác theo lối Cửu điệp triện: bốn chữ Hán được bố cục thành hai hàng dọc đăng đối, các đường nét uốn lượn gấp khúc kỷ hà dàn trải kín mặt ấn vuông. Lối tạo hình chữ nổi đanh thẳng này vừa bảo đảm tính trang nghiêm, vừa tạo độ sắc nét tuyệt đối khi đóng dấu bằng mực chu sa lên các văn kiện thuộc vương phủ hay văn thư biểu tạ gửi lên triều đình.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – nhân vật: Là hiện vật gốc gắn liền trực tiếp với thân thế và thời kỳ niên thiếu của Hoàng đế Tự Đức (thời còn là Hoàng tử Hồng Nhậm), soi sáng giai đoạn lịch sử chuẩn bị chuyển giao ngai vị trước năm 1847.
Giá trị điển chế hoàng triều: Minh chứng xác thực cho quy chế phân định phẩm hàm thông qua mỹ thuật ấn chương: quy chuẩn linh thú rồng bốn móng (mãng long) dành riêng cho tước Thân công, phản ánh trật tự tôn ti chặt chẽ trong cung đình Huế.
Giá trị văn bản học và sử liệu: Dòng minh văn khắc chìm ghi rõ niên đại và trọng lượng là nguồn tư liệu vật chất chuẩn xác, kiểm chứng đối chiếu trực tiếp với các ghi chép chính sử trong Đại Nam thực lục và Nguyễn Phúc tộc thế phả.
Giá trị nghệ thuật kim hoàn: Đỉnh cao của nghệ thuật đúc và chạm khắc vàng khối thời Thiệu Trị; tượng rồng phủ phục đạt độ chuẩn mực về tỷ lệ khối ba chiều, đường nét bờm, sừng và đuôi trau chuốt, mềm mại.
Giá trị kỹ thuật: Ấn được đúc liền khối hoàn hảo, bề mặt nhẵn mịn, chữ triện nổi sắc cạnh và các nét khắc chìm chuẩn mực, thể hiện trình độ luyện kim và đúc kim loại quý điêu luyện của thợ Tượng cục triều Nguyễn.
Giá trị độc bản: Là chiếc kim ấn duy nhất phong tước cho Phúc Tuy Công – Tự Đức được bảo tồn nguyên vẹn cả về hình khối, mặt dấu lẫn lạc khoản, làm phong phú diện mạo hệ thống ấn tín quý tộc triều Nguyễn tại bảo tàng quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
