Niên đại: Thiệu Trị thứ 3 (1843)
Chất liệu: Bạc nguyên khối (Ngân bảo)
Kích thước: Thân ấn 1 cấp hình vuông
Loại hình: Ngân bảo
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội
Xếp hạng: Bảo vật hoàng cung triều Nguyễn
Giới thiệu hiện vật
Ngân bảo “Phúc Tuy quan phòng” (福綏關防) là một bảo vật ấn chương đặc sắc bằng bạc thuộc sưu tập Báu vật Hoàng cung triều Nguyễn còn lưu giữ nguyên vẹn đến ngày nay. Hiện vật được Hoàng đế Thiệu Trị truyền chỉ chế tác vào năm Quý Mão (1843) cùng thời điểm với kim ấn “Phúc Tuy công ấn” bằng vàng ròng để ban cấp cho hoàng tử thứ hai là Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (tức Hoàng đế Tự Đức sau này) ngay khi ngài được sách phong tước vị Phúc Tuy Công ở tuổi 14. Sau khi triều Nguyễn kết thúc vào năm 1945, bảo ấn đã được chuyển giao cho Chính phủ cách mạng và hiện được bảo quản nghiêm ngặt tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Cấu trúc tổng thể của ấn gồm hai phần chính: phần thân ấn một cấp hình vuông vức, đúc bằng bạc nguyên khối dày dặn và phần núm ấn được tạo tác hình tượng kỳ lân đứng (lân nữu) sinh động ở phía trên.
Khác với các con ấn thông thường của quan chế hành chính vốn có quai hình chuôi vồ hay vặn hổ, núm chiếc ngân bảo này được đúc nổi hình tượng kỳ lân đứng hết sức tinh xảo. Linh thú được thể hiện trong tư thế hiên ngang, vững chãi: đầu ngẩng cao uy dũng, sống lưng uốn cong mềm mại, dải đuôi dài uốn lượn áp sát thân và bốn chân chùng gấp vững vàng tạo thế trụ kiên cố. Điểm nhấn nghệ thuật đặc sắc trên thân linh thú là sự kết hợp khéo léo giữa các mảng khối cơ bắp đanh gọn với các đồ án hoa tròn cách điệu (dạng hoa cúc hoặc hoa mẫu đơn) chạm khắc chìm nổi tinh tế. Tạo hình này vừa biểu đạt uy quyền tôn quý của một bậc Thân công hoàng tộc, vừa mang nét thanh nhã, làm dịu đi vẻ nghiêm khắc của một tín vật biểu thị công quyền.
Mặt dưới của ấn được đúc nổi 4 chữ triện cổ: “Phúc Tuy quan phòng” (福綏關防), bố cục cân xứng bên trong một đường khung chỉ vuông khép kín. Nội dung mặt ấn xác định rõ tư cách: “Quan phòng của Phúc Tuy Công”. Trong lịch sử ấn chương học triều Nguyễn, loại hình “Quan phòng” bắt nguồn từ ngữ nghĩa “quan ngại phòng gian” (đề phòng giả mạo). Khác với thể thức ấn quan thông thường có mặt phẳng trơn, ấn quan phòng triều Nguyễn luôn mang đặc trưng bắt buộc là có đường viền chỉ bao quanh chữ triện. Chữ trên mặt ấn được đúc theo lối Triện thư cung đình đanh thép, các nét uốn góc vuông vức và phân bổ dàn đều. Lối đúc chữ kết hợp khung viền này chuyên dùng để đóng giáp lai trên các văn kiện hành chính, chứng từ kiểm soát lương bổng, tài sản và giao dịch sự vụ nội bộ của vương phủ nhằm chống việc cắt ghép, làm giả mệnh lệnh.
Sự hiện diện song hành giữa chiếc kim ấn bằng vàng (Phúc Tuy công ấn, quai rồng 4 móng) và ngân ấn bằng bạc (Phúc Tuy quan phòng, quai kỳ lân) là nguồn sử liệu gốc làm sáng tỏ điển chế phân cấp quyền lực hoàng gia thời Nguyễn. Kim ấn vàng mang tính biểu trưng danh vị tối cao dùng trong các dịp biểu tạ, khánh tiết lớn của triều đình; trong khi ngân bảo quan phòng lại đóng vai trò là triện ký chức năng điều hành công việc sự vụ thường nhật, bảo mật công văn và quản lý hệ thống thuộc hạ của phủ đệ Phúc Tuy Công trước khi vị hoàng tử tài hoa bước lên ngai vàng năm 1847.
Sự kết hợp giữa chất liệu bạc trắng đúc khối, nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên thân kỳ lân và quy chuẩn nghiêm ngặt của dòng ấn quan phòng phản ánh sự hòa quyện tuyệt vời giữa kỹ nghệ chế tác kim hoàn Ngân xưởng với trật tự điển chương cung đình thời Thiệu Trị.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là chứng tích vật chất trực tiếp gắn liền với thời niên thiếu của Hoàng đế Tự Đức, phản ánh chặng đường rèn luyện, trưởng thành và quy chế phân phong tước vị hoàng thân cho hoàng tử tài hoa trước khi đăng cơ kế vị ngai vàng.
Giá trị ấn chương học: Mẫu thức kinh điển cho loại hình ấn “Quan phòng” thời Nguyễn – một phát kiến điển chế quan trọng đầu thế kỷ XIX giúp chuẩn hóa kỹ thuật bảo mật, kiểm soát văn bản hành chính và phòng ngừa gian lận thư tịch.
Giá trị điển chế: Cùng với kim ấn bằng vàng, hiện vật tạo thành bộ đôi pháp bảo quyền lực hoàn chỉnh (Vàng – Bạc / Công ấn – Quan phòng), cung cấp cơ sở hiện vật toàn vẹn để nghiên cứu mô hình quản trị phủ đệ Thân công thời Hậu kỳ phong kiến.
Giá trị văn tự: Bốn chữ triện mặt ấn cùng khung viền chỉ khép kín là nguồn tư liệu Hán Nôm nguyên bản chuẩn xác, minh chứng cho phong cách thư pháp Triện thư cung đình đầu thời Nguyễn.
Giá trị độc bản: Là chiếc ấn “Quan phòng” bằng bạc duy nhất của Hoàng đế Tự Đức thời kỳ mang tước hiệu Phúc Tuy Công còn được lưu giữ nguyên vẹn, mang giá trị di sản văn hóa và bảo tàng đặc biệt quý giá tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
