Niên đại: Ngày lành tháng 10 năm Thiệu Trị thứ 7 (1847)
Chất liệu: Vàng 10 tuổi (Thập tuế hoàng kim)
Kích thước: Đế 2 cấp hình vuông; Trọng lượng: 125 lượng 5 tiền 4 phân (khoảng 4,7 kg)
Loại hình: Kim bảo / Ấn chuyên dụng lịch pháp quốc gia (Ấn Khâm thiên giám / Ban lịch)
Nơi phát hiện: Hoàng cung Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội
Xếp hạng: Bảo vật hoàng cung triều Nguyễn
Giới thiệu hiện vật
Kim bảo “Đại Nam hiệp kỷ lịch chi bảo” (大南協紀曆之寶) là một trong những bảo ấn bằng vàng ròng có chức năng chuyên biệt và vị thế trang trọng bậc nhất trong hệ thống bảo tỷ triều Nguyễn. Được Hoàng đế Thiệu Trị truyền chỉ đúc vào tháng 10 năm 1847, chiếc ấn này nắm giữ vị trí tối thượng trong lĩnh vực lịch pháp, thiên văn và điều tiết thời lệnh của đất nước. Năm 1945, bảo ấn được bàn giao nguyên vẹn cho Chính phủ cách mạng và hiện được lưu giữ, bảo quản trang trọng trong sưu tập Báu vật Hoàng cung tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Kim bảo nặng khoảng 4,7 kg, đúc liền khối bằng vàng 10 tuổi (loại vàng có độ tinh khiết tối đa) đanh chắc và rực rỡ. Cấu trúc tổng thể của ấn gồm hai phần chính: phần thân ấn hai cấp hình vuông giật bậc vững chãi và phần quai ấn được tạo tác hình tượng rồng chầu (long nữu) bề thế ở phía trên.
Khác với các con ấn thông thường của quan chế hành chính, núm kim bảo được đúc nổi hình tượng rồng chầu uốn khúc uy dũng, kế thừa trọn vẹn quy chế tạo hình trên các ngự bảo tối thượng thời vua Minh Mạng như Khâm văn chi tỷ, Duệ vũ chi tỷ hay Trị lịch minh thời chi bảo. Thần thú được khắc họa với đầu ngẩng cao thị uy, sống lưng uốn lượn nhịp nhàng, các lớp vảy rồng và bờm lửa chạm tỉa sắc sảo; bốn chân vươn dài với 5 móng vuốt sắc nhọn (ngũ trảo long) quắp chặt xuống mặt đế. Trong mỹ học quân chủ Á Đông, rồng 5 móng là biểu tượng độc tôn của bậc chí tôn nắm giữ thiên mệnh, biểu đạt quyền uy tối cao của thiên tử trong việc phụng mệnh trời điều phối trật tự vũ trụ và nông vụ của muôn dân.
Mặt dưới của kim bảo được đúc nổi 7 chữ triện cổ: “Đại Nam hiệp kỷ lịch chi bảo” (大南協紀曆之寶), bố cục đối xứng, uy nghiêm thành hai hàng dọc. Chữ được tạo tác theo lối Cửu điệp triện đặc trưng của ấn tín hoàng triều: nét chữ vuông thành sắc cạnh, các đường gấp khúc uốn lượn nhiều tầng kỷ hà dày đặc và phân bổ tràn đều khắp bề mặt ấn. Nội dung mặt ấn mang ý nghĩa: “Bảo của nước Đại Nam dùng cho sách lịch Hiệp kỷ”. Dấu ấn đóng bằng mực chu sa đỏ tươi trên bìa sách lịch Hoàng gia là con dấu pháp lý tối cao định danh tính chính thống của thời lệnh trước khi triều đình cử hành đại lễ Ban sóc (lễ ban phát lịch hàng năm vào ngày mùng 1 tháng 12 âm lịch tại Ngọ Môn) ban bố cho bách quan và nhân dân khắp mọi miền đất nước.
Minh văn lạc khoản được khắc chìm sắc nét trên hai bên sống lưng ấn bằng chữ Hán chân phương. Lưng ấn bên phải khắc rõ niên đại chế tác: “Thiệu Trị thất niên thập nguyệt cát nhật tạo” (紹治七年十月吉日造), tức chế tạo vào ngày lành tháng 10 năm Thiệu Trị thứ 7 (1847); lưng ấn bên trái khắc thông số kim loại: “Thập tuế hoàng kim, trọng nhất bách nhị thập ngũ lạng ngũ tiền tứ phân” (十歲黃金重一百二十五兩五錢四分), xác nhận phẩm vị vàng 10 tuổi nguyên chất và khối lượng chuẩn xác là 125 lượng 5 tiền 4 phân. Nội dung minh văn không chỉ là nguồn sử liệu gốc làm sáng tỏ kỹ thức chế tác ấn chương hoàng cung mà còn phản ánh sự kế thừa mẫu mực quy chế đúc bảo ấn từ thời vua Minh Mạng, đồng thời chính thức khẳng định quốc hiệu “Đại Nam” trên văn bản lịch pháp quốc gia.
Sự kết hợp hoàn hảo giữa chất liệu vàng 10 tuổi ròng rã, kỹ thuật đúc rồng 5 móng tinh xảo và nghệ thuật chữ Cửu điệp triện đanh thép thể hiện sự thăng hoa của kỹ nghệ kim hoàn Tượng cục thời Thiệu Trị, phản ánh khát vọng một quốc gia thái bình, mưa thuận gió hòa và sự hòa hợp tuyệt đối giữa vương quyền với quy luật tuần hoàn của vũ trụ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là chứng tích vật chất trực tiếp phản ánh tổ chức và sự quan tâm sâu sắc của nhà nước quân chủ triều Nguyễn đối với công tác thiên văn, khí tượng và ban hành nông lịch phục vụ đời sống canh tác của bách tính.
Giá trị điển chế : Hiện vật là hạt nhân trung tâm gắn liền trực tiếp với đại lễ Ban sóc – một trong những nghi lễ chính trị – văn hóa thường niên quy mô nhất tại quảng trường Ngọ Môn (Hoàng thành Huế), minh chứng cho sự vận hành chuẩn mực của bộ máy nhà nước Đại Nam.
Giá trị nghệ thuật: Minh chứng sống động cho sự tiếp nối chuẩn mực mỹ thuật ấn chương từ thời Minh Mạng (Trị lịch minh thời chi bảo) sang thời Thiệu Trị, từ chất liệu vàng 10 tuổi cao quý đến kết cấu đế hai cấp và quai rồng chầu dũng mãnh.
Giá trị kỹ thuật và đo lường học: Khối lượng lớn lên tới 125 lượng 5 tiền 4 phân đúc bằng vàng 10 tuổi nguyên khối cùng lạc khoản chữ Hán chân phương là nguồn tư liệu gốc có độ xác thực tuyệt đối để khảo cứu hệ thống cân đo và trình độ luyện kim bậc thầy của Tượng cục thế kỷ XIX.
Giá trị văn tự: Hệ thống 7 chữ triện mặt ấn và lạc khoản lưng ấn là nguồn tư liệu Hán Nôm nguyên bản, minh chứng việc xác lập quốc hiệu “Đại Nam” trên hệ thống pháp bảo và lịch pháp quốc gia.
Giá trị độc bản: Là chiếc kim bảo bằng vàng 10 tuổi độc bản chuyên dụng cho việc ban hành lịch pháp triều Nguyễn còn được lưu giữ toàn vẹn đến ngày nay, có vị thế di sản văn hóa và giá trị nghiên cứu lịch sử vô giá tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
