Niên đại: Thiệu Trị thứ 1 (1841)
Chất liệu: Vàng 8 tuổi rưỡi (Bát ngũ tuế hoàng kim)
Kích thước: Đế 2 cấp hình vuông; Trọng lượng: 95 lượng 7 tiền 4 phân (khoảng 3,59 kg)
Loại hình: Kim bảo
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hoàn Kiếm, Hà Nội
Xếp hạng: Cổ vật quý hiếm / Bảo vật hoàng cung triều Nguyễn
Giới thiệu hiện vật
Kim bảo “Nhân Tuyên Từ Khánh Thái Hoàng Thái hậu chi bảo” (仁宣慈慶太皇太后之寶) là một trong những bảo ấn bằng vàng ròng cao quý và có vị thế tối thượng trong hệ thống ấn chương tôn phong cung đình triều Nguyễn. Hiện vật được Hoàng đế Thiệu Trị truyền chỉ đúc vào tháng 3 năm 1841 – cùng thời điểm chế tác kim bảo miếu hiệu cho vua cha Minh Mạng – nhằm cử hành đại lễ tôn xưng bà nội của nhà vua là Hoàng Thái hậu Trần Thị Đang lên ngôi vị Thái Hoàng Thái hậu. Năm 1945, sau khi Hoàng đế Bảo Đại thoái vị, bảo ấn đã được bàn giao nguyên vẹn cho Chính phủ cách mạng và hiện được lưu giữ, trưng bày trang trọng trong sưu tập Báu vật Hoàng cung tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Kim bảo nặng xấp xỉ 3,59 kg, đúc liền khối bằng vàng 8 tuổi rưỡi đanh chắc, sáng bóng. Cấu trúc tổng thể của ấn gồm hai phần chính: phần thân ấn hai cấp hình vuông giật bậc vững chãi và phần núm ấn được tạo tác hình tượng rồng đứng (long nữu) bề thế ở phía trên.
Khác với các con ấn thông thường của quan chế triều đình vốn đúc núm chuôi vồ hay vặn hổ, núm chiếc kim bảo này được đúc nổi hình tượng rồng đứng (long nữu) hết sức tinh xảo. Linh thú được thể hiện trong tư thế hiên ngang, tôn quý: đầu rồng ngẩng cao thị uy, sống lưng uốn cong nhịp nhàng, các dải bờm và râu rồng bay lượn sống động; phía sau đuôi uốn xoáy xòe rộng 7 dải hình ngọn lửa bốc cao; bốn chân vươn dài vững vàng với 5 móng vuốt sắc bén quắp chặt xuống mặt đế. Trong điển chế triều Nguyễn, hình tượng rồng 5 móng (ngũ trảo long) là biểu tượng đặc quyền tối thượng của Hoàng đế và Thái Hoàng Thái hậu (bậc đại tôn mẫu của vương triều), biểu đạt tính chất tôn kính tuyệt đối và quyền uy tối cao của vị vua đương nhiệm phụng dưỡng đấng sinh thành ra phụ hoàng.
Mặt dưới của kim bảo được đúc nổi 10 chữ triện uy nghiêm: “Nhân Tuyên Từ Khánh Thái Hoàng Thái hậu chi bảo” (仁宣慈慶太皇太后之寶), bố cục đối xứng, nghiêm cẩn bên trong một đường chỉ viền vuông khép kín. Chữ được tạo tác theo lối Cửu điệp triện đặc trưng của ấn tín hoàng gia: nét chữ vuông thành sắc cạnh, các đường gấp khúc uốn lượn dày đặc, phân bổ tràn đều và chuẩn mực khắp bề mặt ấn. Lối đúc chữ triện nổi dày dặn này vừa tạo phong thái trang trọng, tôn nghiêm của ấn chương hoàng tộc, vừa có tính bảo mật cao, xác lập tư cách pháp lý tối cao cho các văn kiện, sách mệnh dâng tiến trong cung Diên Thọ.
Minh văn lạc khoản được khắc chìm sắc nét trên hai bên lưng ấn bằng chữ Hán chân phương. Lưng ấn bên phải khắc rõ niên đại tạo tác: “Thiệu Trị nguyên niên tam nguyệt cát nhật phụng chú tạo” (紹治元年三月吉日奉鑄造), tức phụng mệnh đúc vào ngày lành tháng 3 năm Thiệu Trị thứ 1 (1841); lưng ấn bên trái khắc thông số kim loại: “Bát ngũ tuế hoàng kim, trọng cửu thập ngũ lượng thất tiền tứ phân” (八五歲黃金重九十五兩七錢四分), xác định hàm lượng vàng 8 tuổi rưỡi và khối lượng chuẩn xác là 95 lượng 7 tiền 4 phân. Nội dung minh văn cùng danh hiệu tôn phong là nguồn sử liệu gốc làm sáng tỏ điển chế tôn vinh nội cung và tư tưởng “dĩ hiếu trị thiên hạ” thời Nguyễn: việc đúc song hành kim bảo tôn phong bà nội cùng kim bảo tế tự vua cha ngay sau khi đăng cơ là minh chứng trực tiếp cho đạo hiếu lớn và khuôn phép trị quốc mẫu mực của triều Thiệu Trị.
Sự kết hợp hoàn mỹ giữa hình tượng rồng đứng 5 móng đuôi 7 ngọn lửa, nghệ thuật chữ Cửu điệp triện đanh thép và khối vàng ròng hơn 3,5 kg phản ánh sự thăng hoa của mỹ thuật kim hoàn hoàng cung với tính chất uy nghiêm, chuẩn tắc của điển lễ Đại Nam đầu thế kỷ XIX.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là chứng tích vật chất trực tiếp gắn liền với cuộc đời, uy thế của Thuận Thiên Cao Hoàng hậu Trần Thị Đang – bậc mẫu nghi tôn quý có tầm ảnh hưởng sâu rộng qua 3 triều vua đầu nhà Nguyễn.
Giá trị tư tưởng chính trị: Là hiện vật tiêu biểu biểu đạt tư tưởng “dĩ hiếu trị thiên hạ” của triều Nguyễn, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa đạo hiếu hoàng gia với thiết chế pháp quyền cung đình.
Giá trị văn tự: Hệ thống 10 chữ triện mặt ấn và minh văn lưng ấn là nguồn tư liệu Hán Nôm nguyên bản, có độ xác thực tuyệt đối về mặt tôn hiệu, niên đại và kỹ thức chế tác ấn ngự dụng hoàng triều.
Giá trị độc bản: Là chiếc kim bảo bằng vàng duy nhất đúc để dâng tôn hiệu Thái Hoàng Thái hậu cho bà Trần Thị Đang còn bảo tồn nguyên vẹn cả về hình khối, đồ án và văn tự tại hệ thống bảo tàng quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
