Niên đại: Thế kỷ XIX
Chất liệu: Vàng 8 tuổi rưỡi (Bát ngũ tuế kim)
Kích thước: Đường kính miệng 31,7 cm; Trọng lượng: 35 lượng 6 chỉ 8 phân (tương đương khoảng 1,33 kg)
Loại hình: Ngự dụng tế khí / Đồ tự khí cung đình
Nơi phát hiện: Xuất hiện tại triển lãm cổ vật của Roger Keverne tại London (Vương quốc Anh) năm 2008
Đơn vị lưu giữ: Bộ sưu tập tư nhân quốc tế
Xếp hạng: Cổ vật cung đình quý hiếm thời Nguyễn
Giới thiệu hiện vật
Chậu quán tẩy bằng vàng triều Nguyễn là một ngự dụng tế khí tối linh và cực kỳ hy hữu trong hệ thống đồ tự khí hoàng gia còn bảo tồn nguyên vẹn đến ngày nay. Trong các đại lễ quốc gia trang nghiêm như tế Giao tại đàn Nam Giao hay tế miếu th ìnghi thức “Quán tẩy” (hoàng đế rửa tay sạch sẽ trước khi tiến hành dâng hương, dâng rượu và tuyên đọc chúc văn cáo yết trời đất, liệt tổ liệt tông) là khâu khởi đầu mang tính thanh tẩy bắt buộc. Chiếc chậu vàng này được Tượng cục triều đình chế tác chuyên biệt để phục vụ nghi lễ tôn nghiêm ấy của thiên tử Đại Nam. Hiện vật có dáng miệng tròn loe rộng, gờ vành phẳng, lòng sâu vừa phải với đường kính miệng 31,7 cm, nặng hơn 1,33 kg, được đúc dát bằng vàng khối đanh chắc và rực rỡ.
Cấu trúc tạo hình của chậu tập trung vào đồ án “Đoàn long” (rồng cuộn tròn khép kín) được chạm thúc nổi lộng lẫy nơi lòng chậu. Hình tượng rồng mang phong cách vương quyền đỉnh cao với thân hình uốn khúc uyển chuyển, đầu rồng hướng vào tâm điểm, miệng ngậm ngọc phun châu, vảy rồng tỉ mỉ và thân mình cuộn quanh một vầng thái dương rạng rỡ. Đôi chân rồng xòe rộng với 5 móng vuốt sắc nhọn (ngũ trảo long) – biểu trưng tối cao độc quyền dành riêng cho hoàng đế Đại Nam. Bao bọc quanh linh thú là các dải tản vân cuộn sóng đan xen cùng hoa văn sóng nước thủy ba mềm mại, tạo nên vẻ thanh tịnh, tôn nghiêm cho một pháp khí dùng trong nghi thức tế tự chốn cung đình.
Trên mặt gờ vành miệng phẳng của chậu được khắc chìm một dòng lạc khoản gồm 18 chữ Hán sắc nét theo lối Khải thư chân phương: “Bát ngũ tuế kim, tam thập ngũ lượng lục chỉ bát phân, tượng tác tượng tứ phụng tạo” (八五歲金三十五兩六錢八分匠作象四奉造). Dòng minh văn xác lập ba thông số hành chính và kỹ thuật trọng yếu: hàm lượng vàng đạt chuẩn 8 tuổi rưỡi (Bát ngũ tuế kim); khối lượng chính xác là 35 lượng 6 chỉ 8 phân (tam thập ngũ lượng lục chỉ bát phân); và phân xưởng trực tiếp phụng mệnh chế tác là Đội 4 thuộc ngạch Tượng tác của Tượng cục triều đình (tượng tác tượng tứ phụng tạo). Lối khắc lạc khoản mạch lạc, chuẩn xác không chỉ minh chứng cho tính nghiêm cẩn của hệ thống quản lý kim ngân Nội vụ phủ mà còn phản ánh tay nghề gò, thúc nổi và chạm nguội kim loại quý đạt độ hoàn mỹ của các nghệ nhân xứ Huế.
Bảo vật mang số phận lịch sử thăng trầm gắn liền với biến cố Kinh đô thất thủ (tháng 7/1885), khi quân đội viễn chinh Pháp tràn vào Đại Nội khiến nhiều tông miếu và cung điện bị cướp phá, phân tán đồ tự khí. Theo các tài liệu điều tra của linh mục François-Marie-Henri Siefert, chiếc chậu quán tẩy này đã thất thoát khỏi miếu thờ hoàng gia trong giai đoạn đó, trôi nổi qua nhiều tay buôn cổ vật trước khi được Ralph Marty mua lại vào năm 1926 và tái xuất hiện công khai tại London vào năm 2008. Dù đang lưu lạc ở hải ngoại, chiếc chậu vẫn là một tuyệt phẩm kim hoàn độc bản của nền văn hiến Đại Nam, mang giá trị di sản đặc biệt về điển lễ và nghệ thuật hoàng triều thế kỷ XIX.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là tế khí ngự dụng nguyên bản phản ánh trọn vẹn nghi lễ quốc gia triều Nguyễn; trực tiếp minh chứng cho nghi thức “quán tẩy” thiêng liêng của hoàng đế trước khi bái yết tiên tổ và tế cáo trời đất.
Giá trị tổ chức quan chế và quản lý: Minh văn 18 chữ là sử liệu gốc xác nhận sự tồn tại, phiên hiệu tác nghiệp (Tượng tác Đội 4) và quy trình kiểm soát nguyên liệu nghiêm ngặt của Tượng cục – cơ quan chuyên trách sản xuất vật phẩm ngự dụng của triều đình Huế.
Giá trị mỹ thuật: Đỉnh cao của kỹ nghệ gò, thúc nổi và chạm khắc vàng khối thế kỷ XIX; đồ án rồng 5 móng (ngũ trảo long) cuộn tròn đạt độ hoàn mỹ tuyệt đối về bố cục hình học và tỷ lệ tạo hình uy nghi.
Giá trị kỹ thuật và đo lường học: Cung cấp thông số vật chất nguyên vẹn về kỹ thuật chế tác vàng 8 tuổi rưỡi và tính chuẩn xác của hệ thống cân đo lường học hoàng triều (lượng – chỉ – phân).
Giá trị văn tự: Dòng lạc khoản khắc chìm bằng chữ Hán chân phương là tư liệu văn bản học nguyên bản, có độ tin cậy tuyệt đối để bổ khuyết cho các ghi chép của Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ.
Giá trị độc bản: Là chiếc chậu quán tẩy bằng vàng ròng nguyên khối thời Nguyễn hiếm hoi còn tồn tại trọn vẹn đến ngày nay, sở hữu giá trị khảo cứu lịch sử và vị thế di sản văn hóa đặc biệt cao trong hệ thống bảo vật cung đình Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
