Niên đại: Năm Thiệu Trị thứ 6 (1846)
Chất liệu: Bạc mạ vàng
Kích thước: Gồm 5 lá (tờ) tạo thành 10 trang; kích thước mỗi lá: 23 × 14 cm
Loại hình: Ngự dụng điển chế / Kim sách – Ngân sách phong tước hậu cung
Nơi phát hiện: Từng thuộc bộ sưu tập Hồ Đình Xuân (Paris); xuất hiện qua các phiên đấu giá tại Paris (1996) và Sotheby’s Paris (16/12/2010)
Đơn vị lưu giữ: Bộ sưu tập tư nhân quốc tế
Xếp hạng: Cổ vật cung đình thời Nguyễn
Giới thiệu hiện vật
Sách phong bằng bạc mạ vàng đời vua Thiệu Trị là một di vật cung đình đặc biệt quý hiếm, đại diện cho đỉnh cao của hệ thống kim sách phong tước chốn nội đình triều Nguyễn còn bảo lưu nguyên vẹn đến ngày nay. Hiện vật do Hoàng đế Thiệu Trị đích thân ban hành vào năm Bính Ngọ (1846) nhằm tấn thăng sủng phi của ngài là Lương tần Vũ Thị Viên từ hàng Tam giai lên Nhất giai Lương phi – phẩm trật cung phi cao nhất chốn hậu cung bấy giờ. Tập sách gồm 5 lá kim loại dày dặn, được liên kết liền mạch bằng hệ thống khuyên móc xâu tròn ở mép cạnh, khi mở ra tạo thành 10 trang chữ nhật kích thước 23 × 14 cm, đúc dát bằng bạc nguyên khối phủ mạ vàng sáng bóng và chắc chắn.
Cấu trúc tổng thể của tập sách mô phỏng dáng dấp của dạng sách thẻ truyền thống nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ kim khí quý tộc cung đình. Mặt ngoài của lá đầu (trang 1) và lá cuối (trang 10) đóng vai trò như hai bìa sách bảo vệ, được các nghệ nhân Ngân xưởng hoàng gia chạm khắc, thúc nổi công phu các đồ án rồng mây uốn lượn uyển chuyển, hoa cúc dây mềm mại, dải tản vân nhịp nhàng và đường diềm chữ triện kỷ hà tôn nghiêm. Sự trau chuốt này không chỉ tạo lớp vỏ bọc trang trọng, bảo hộ các trang ruột bên trong mà còn là biểu trưng quyền uy, biểu đạt quy thức lễ nghi ngặt nghèo của vương triều đối với thứ bậc tôn quý nơi hậu đình.
Tám trang ruột bên trong được khắc chìm tinh xảo 186 chữ Hán theo lối Khải thư chân phương, sắc gọn, từng nét thanh nét đậm chuẩn mực và thẳng tắp. Nội dung văn khắc tuân thủ thể văn biền ngẫu chuẩn tắc của thể loại Sách mệnh hoàng gia, ghi lại tường tận xuất thân, đức hạnh đoan trang, sự cần kiệm nhu thuận và công lao phụng sự nội chính của bà Vũ Thị Viên; từ đó nêu rõ căn nguyên và ân điển tối cao của vua Thiệu Trị khi gia phong bà vào hàng Nhất giai Phi nắm quyền cai quản lục viện. Từng nét chạm khắc cơ học chuẩn xác trên bề mặt bạc mạ vàng không để lại ba-via hay tì vết, phản ánh trình độ tôi rèn kim loại và kỹ năng khắc chạm kim khí đạt đến độ hoàn mỹ của thợ kim hoàn kinh kỳ xứ Huế thế kỷ XIX.
Sự hiện diện của tập ngân sách này là nguồn sử liệu vật chất độc bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo quy chế chép trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, triều Nguyễn quy định phân cấp chất liệu sách phong hết sức nghiêm cẩn: chỉ Hoàng đế, Hoàng thái hậu, Hoàng hậu hoặc Thân vương mới dùng Kim sách (sách vàng); bậc Phi tần, Hoàng tử, Công chúa dùng Ngân mạ kim sách (sách bạc mạ vàng) hoặc Ngân sách (sách bạc); các cấp bậc thấp hơn chỉ dùng Đồng sách (sách đồng) hoặc Thể sách (sách lụa). Trải qua các biến thiên lịch sử, đặc biệt là biến cố Kinh đô thất thủ năm 1885, hầu như toàn bộ ngân sách và kim sách phong tước thời kỳ đầu nhà Nguyễn đã bị tiêu hủy hoặc phân tán; các hiện vật còn lại tại bảo tàng đa phần là đồng sách hoặc thể sách từ đời vua Tự Đức trở về sau. Do đó, bản sách phong năm 1846 này là tập sách bạc mạ vàng phong tước hậu cung độc bản thời Thiệu Trị còn ghi nhận tồn tại trên thế giới.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – cung đình: Là sử liệu gốc xác thực tuyệt đối về hệ thống hậu cung triều Nguyễn thời kỳ cực thịnh; soi sáng thân thế, phẩm trật và hành trạng của Nhất giai Lương phi Vũ Thị Viên – thân mẫu của hai hoàng tử Miên Đề và Miên Hưu.
Giá trị văn bản học: Bản văn khắc chìm 186 chữ Hán là mẫu thức kinh điển của thể loại văn bản sách mệnh cung đình, chuẩn mực tuyệt đối về niêm luật văn biền ngẫu, thư pháp chân phương và ngôn ngữ điển chế hoàng triều
Giá trị điển chương: Chứng tích vật chất hiếm hoi chứng minh tính nghiêm ngặt của quy chế sử dụng chất liệu (vàng – bạc mạ vàng – đồng – lụa) tương ứng với từng đẳng trật trong hoàng tộc được quy định trong điển lệ Đại Nam.
Giá trị độc bản: Là tập sách phong bằng bạc mạ vàng duy nhất thời vua Thiệu Trị còn bảo tồn nguyên vẹn 5 lá (10 trang), sở hữu giá trị khảo cứu lịch sử và vị thế di sản văn hóa đặc biệt quý hiếm.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
