Tên di sản: Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải Bến Tre
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Các địa phương ven biển tỉnh Bến Tre, tiêu biểu là xã Bình Thắng, huyện Bình Đại
Thời gian tổ chức: Từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Sáu âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Cá Ông, tức cá voi, được ngư dân tôn kính là Nam Hải Đại Tướng Quân
Cộng đồng thực hành: Cư dân làm nghề biển, ngư dân và cộng đồng dân cư ven biển Bến Tre
Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải Bến Tre bắt nguồn từ tục thờ cá Ông của cộng đồng cư dân ven biển, những người quanh năm gắn bó với biển và nghề đánh bắt thủy sản. Với đường bờ biển dài khoảng 65km đi qua các huyện Ba Tri, Bình Đại và Thạnh Phú, Bến Tre từ lâu đã hình thành nhiều cộng đồng cư dân sống dựa vào biển, trong đó tín ngưỡng thờ cá Ông giữ vị trí quan trọng. Người dân tin rằng cá Ông là vị thần hộ mệnh có thể cứu giúp thuyền bè và ngư dân khi gặp tai nạn, giông bão ngoài khơi. Từ tín ngưỡng ấy, lễ Nghinh Ông được duy trì như dịp tạ ơn thần biển, cầu cho biển yên, gió thuận, đánh bắt bội thu và cuộc sống bình an.
Nguồn gốc tục thờ cá Ông
Tại các vùng ven biển Bến Tre, nhiều làng chài có lăng thờ cá Ông và duy trì việc cúng tế theo lệ riêng của từng địa phương. Đối với ngư dân, cá Ông không chỉ là một loài vật lớn sống ngoài biển mà còn được nhìn nhận như vị thần linh che chở con người trong những chuyến ra khơi đầy bất trắc. Những câu chuyện cá Ông cứu người, dìu thuyền vào bờ hay xuất hiện trước những biến động lớn của biển được truyền lại trong cộng đồng qua nhiều thế hệ. Chính niềm tin ấy tạo nền tảng cho sự hình thành và phát triển của lễ hội Nghinh Ông Nam Hải.
Lễ hội là dịp để ngư dân bày tỏ lòng biết ơn đối với cá Ông và cầu mong được tiếp tục phù hộ trong năm mới. Bên cạnh đó, người dân còn gửi gắm ước vọng về những chuyến biển thuận buồm xuôi gió, sản lượng đánh bắt dồi dào và gia đình yên ổn. Lễ hội cũng là dịp để những người làm nghề biển tạm gác công việc, gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và cùng vui chơi sau những ngày lao động vất vả. Qua đó, tín ngưỡng thờ cá Ông gắn chặt với đời sống nghề nghiệp và tinh thần cộng đồng của cư dân ven biển.
Không gian và thời gian tổ chức
Hầu hết các huyện ven biển Bến Tre đều có nơi thờ cá Ông và tổ chức lễ Nghinh Ông vào những thời điểm khác nhau. Trong số đó, lễ hội tại xã Bình Thắng, huyện Bình Đại có quy mô lớn, thu hút đông đảo ngư dân và khách thập phương tham dự. Lễ hội thường kéo dài từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Sáu âm lịch. Trong ba ngày này, các hoạt động nghi lễ và vui hội diễn ra liên tục tại lăng thờ, bến biển và trên mặt nước.
Trong thời gian diễn ra lễ hội, ngư dân thường tạm nghỉ việc ra khơi để tập trung tham gia các nghi thức. Nhiều ghe thuyền từ các địa phương lân cận cũng tụ hội về cửa biển, tạo nên một không gian lễ hội đặc trưng của cư dân miền biển. Các phương tiện tham gia đều được trang trí cờ, hoa và đèn màu, làm cho bến cảng và mặt biển trở nên rực rỡ. Không gian lễ hội vì vậy trải rộng từ lăng Ông ra đến vùng cửa biển và nơi giao nhau giữa sông với biển.
Phần lễ
Phần lễ của Nghinh Ông Nam Hải gồm nhiều nghi thức như lễ Túc yết, lễ Nghinh Ông, lễ tế Tiền hiền – Hậu hiền, lễ Chánh tế và lễ Xây chầu – Đại bội. Các nghi thức được tiến hành trang nghiêm, thể hiện lòng tôn kính đối với cá Ông và những bậc tiền nhân đã có công khai phá, lập nghiệp, gây dựng nghề biển. Trong đó, lễ Nghinh Ông là nghi thức quan trọng nhất, thu hút sự tham gia đông đảo nhất của cộng đồng. Nhiều hoạt động chính của phần lễ được thực hiện trên ghe thuyền ngoài biển.
Trước khi đoàn thuyền xuất phát, các ghe tham gia đều được trang trí cẩn thận. Trên mũi ghe thường đặt mâm lễ gồm trái cây, xôi, thịt, vịt luộc, đầu heo và hương đèn. Khói hương hòa cùng không khí trên bến và mặt biển tạo nên một khung cảnh vừa trang nghiêm vừa đặc trưng của lễ hội cư dân nghề cá. Mỗi chủ ghe đều chuẩn bị lễ vật với mong muốn chuyến Nghinh Ông được thuận lợi và được thần Nam Hải chứng giám.
Nghi thức Nghinh Ông
Nghinh Ông là nghi thức trung tâm của lễ hội, khi đoàn ghe thuyền cùng nhau tiến ra biển để đón thần Nam Hải. Dẫn đầu đoàn nghi lễ có Chánh bái, Phó Chánh bái, các học trò lễ, đào thài, người mang bát cửu, người cầm cờ Nam Hải, những người khiêng long đình và đội cầm lọng. Các thành phần được sắp xếp theo thứ tự nghi lễ, tạo nên đội hình trang trọng trước khi xuống thuyền. Sau đó, đoàn lần lượt lên các ghe đã được chuẩn bị để ra khơi.
Chiếc thuyền dẫn đầu được gọi là thuyền lễ, thường chọn từ gia đình làm ăn phát đạt và có uy tín. Trên thuyền bày một bàn lễ với heo quay, lòng, bánh hỏi và hoa quả. Theo sau là thuyền múa lân rồi đến hàng trăm ghe thuyền của ngư dân, trên mỗi chiếc đều có lễ vật riêng. Toàn bộ đoàn cùng tiến ra vùng biển tạo nên một cuộc rước trên nước có quy mô lớn.
Chờ cá Ông lên vọi
Khi đoàn thuyền đến khu vực giáp nước giữa sông và biển, các ghe bắt đầu di chuyển vòng quanh khu vực hành lễ. Từ mỗi thuyền, người ta thả xuống nước một sợi dây có buộc chùm vải ngũ sắc, tạo nên dấu hiệu nghi lễ đặc trưng. Lúc này, Chánh bái tiến hành nghi thức khấn vái và chờ dấu hiệu cá Ông xuất hiện. Người dân gọi hiện tượng cá Ông nổi lên mặt nước là “Ông lên vọi”.
Ngư dân tin rằng nếu trong lúc Nghinh Ông thấy cá Ông lên vọi thì đó là điềm lành. Năm ấy được kỳ vọng sẽ thuận lợi, đánh bắt bội thu, ghe thuyền bình an và công việc làm ăn phát đạt. Nếu không thấy cá Ông xuất hiện, nghi thức vẫn được tiến hành đầy đủ theo lệ. Sau khi hoàn tất phần tế ngoài biển, đoàn thuyền quay trở lại lăng để tiếp tục các nghi lễ còn lại.
Lễ Túc yết và Chánh tế
Lễ Túc yết được tiến hành để trình báo với thần linh về việc cộng đồng tổ chức lễ hội và dâng lễ vật trước ngày chính tế. Đây là nghi thức mang tính mở đầu trong chuỗi tế lễ tại lăng Ông. Các thành viên Ban nghi lễ thực hiện theo trình tự truyền thống, với hương, đèn, rượu và các lễ vật do cộng đồng chuẩn bị. Qua nghi lễ này, dân làng thể hiện lòng thành và xin phép thần Nam Hải chứng giám cho toàn bộ kỳ lễ.
Sau đó là lễ Chánh tế, nghi thức quan trọng nhằm chính thức dâng lễ và tạ ơn cá Ông. Nội dung khấn cầu tập trung vào mong ước biển yên, gió thuận, ngư dân ra khơi an toàn và nghề cá phát đạt. Lễ Chánh tế cũng là dịp để cộng đồng tưởng nhớ những người đã khuất và những bậc tiền nhân có công với làng biển. Toàn bộ nghi thức được thực hiện trong không khí trang nghiêm, thể hiện tính thiêng của tín ngưỡng thờ cá Ông.
Tế Tiền hiền – Hậu hiền
Bên cạnh việc thờ cá Ông, lễ hội còn có lễ tế Tiền hiền – Hậu hiền. Đây là nghi thức tưởng nhớ những người có công khai phá đất đai, lập làng, dựng lăng và phát triển nghề biển tại địa phương. Việc thờ cá Ông vì vậy được đặt trong mối quan hệ với truyền thống tri ân những thế hệ đi trước. Qua nghi thức này, lễ hội thể hiện rõ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của cộng đồng.
Tiền hiền, Hậu hiền được tưởng niệm như những người đã đặt nền móng cho cuộc sống của cư dân ven biển. Những kinh nghiệm đánh bắt, tổ chức làng xóm và ứng xử với biển được truyền lại qua nhiều thế hệ. Vì vậy, việc tế lễ không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn nhắc nhở cộng đồng về nguồn gốc của nghề nghiệp và lịch sử địa phương. Đây là một thành tố quan trọng giúp lễ hội duy trì chiều sâu văn hóa.
Lễ Xây chầu – Đại bội
Lễ Xây chầu – Đại bội là một nghi thức gắn với nghệ thuật sân khấu truyền thống trong lễ hội. Sau các phần tế lễ, hoạt động này được tổ chức để dâng thần và tạo không khí vui hội cho cộng đồng. Xây chầu mang ý nghĩa khai mở sân khấu và xin phép thần linh cho việc trình diễn được thuận lợi. Đại bội tiếp nối với những màn diễn mang tính nghi thức và biểu tượng.
Việc kết hợp tế lễ với biểu diễn cho thấy lễ hội không chỉ có nội dung thờ cúng mà còn là một không gian nghệ thuật cộng đồng. Những hoạt động này giúp thu hút đông đảo người dân tham gia và kéo dài không khí hội sau các nghi thức trang nghiêm. Qua đó, tín ngưỡng, nghệ thuật và vui chơi dân gian hòa quyện trong cùng một sự kiện. Đây là đặc điểm phổ biến trong các lễ hội đình, lăng ở Nam Bộ.
Phần hội
Sau phần lễ là các hoạt động vui hội với nhiều trò chơi dân gian và biểu diễn cộng đồng. Các trò chơi tiêu biểu gồm kéo co, đẩy gậy, nhảy dây, múa lân cùng những sinh hoạt văn hóa khác. Người dân và du khách cùng tham gia, tạo nên không khí sôi nổi sau những nghi thức trang nghiêm. Đây cũng là dịp để cư dân các làng biển gặp gỡ, giao lưu và thắt chặt quan hệ.
Trong những ngày hội, các gia đình và nhóm ngư dân thường cùng ngồi lại ăn uống, chuyện trò và trao đổi kinh nghiệm nghề biển. Không khí thân tình này phản ánh tính cộng đồng rất rõ của lễ hội. Những người đi biển sau nhiều tháng lao động xa nhà có dịp gặp gỡ nhau trong một không gian chung. Vì vậy, phần hội không chỉ mang tính giải trí mà còn góp phần củng cố quan hệ xã hội trong cộng đồng ngư dân.
Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải Bến Tre mang đậm dấu ấn của đời sống cư dân ven biển. Từ đối tượng thờ phụng, không gian thực hành đến nghi thức rước trên biển đều gắn trực tiếp với nghề đánh bắt thủy sản. Cá Ông được tôn kính như vị thần hộ mệnh, còn lễ Nghinh Ông thể hiện niềm tin của ngư dân vào sự che chở trước những hiểm nguy của biển cả. Qua đó, lễ hội phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa con người và môi trường biển.
Lễ hội còn thể hiện khát vọng về một cuộc sống ổn định, làm ăn thuận lợi và gia đình bình an. Những lời cầu nguyện về biển lặng, mưa thuận gió hòa và mùa cá bội thu đều xuất phát từ nhu cầu thiết thực của người dân làm nghề biển. Đồng thời, việc tế Tiền hiền – Hậu hiền nhắc nhớ cộng đồng về những người đã có công khai phá và gây dựng nghề nghiệp. Toàn bộ lễ hội vì vậy vừa mang tính tín ngưỡng vừa chứa đựng nhiều giá trị nhân văn và cộng đồng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ cá Ông của cư dân ven biển Bến Tre và niềm tin vào Nam Hải Đại Tướng Quân như vị thần bảo hộ ngư dân trên biển.
Giá trị văn hóa biển: Nghi thức Nghinh Ông bằng ghe thuyền, không gian cửa biển, lễ vật và những tập tục liên quan phản ánh rõ đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân làm nghề đánh bắt thủy sản.
Giá trị lịch sử – cộng đồng: Lễ tế Tiền hiền – Hậu hiền thể hiện truyền thống tri ân những người có công khai phá, lập làng và gây dựng nghề biển.
Giá trị nghề nghiệp: Lễ hội gắn trực tiếp với mong ước biển yên, gió thuận, ghe thuyền an toàn và mùa đánh bắt bội thu, phản ánh đời sống và kinh nghiệm của cộng đồng ngư dân.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Đoàn thuyền rước, múa lân, Xây chầu – Đại bội và các nghi thức tế lễ tạo nên hệ thống trình diễn phong phú trong không gian lăng và trên biển.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp ngư dân và cư dân các vùng ven biển gặp gỡ, cùng thực hành nghi lễ, trao đổi kinh nghiệm và củng cố tình đoàn kết.
Giá trị nhân văn: Việc tạ ơn cá Ông cứu người, tưởng nhớ Tiền hiền – Hậu hiền và cầu bình an cho những chuyến biển thể hiện đạo lý biết ơn và sự trân trọng đối với những lực lượng bảo vệ cuộc sống.
Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải Bến Tre là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của cộng đồng cư dân ven biển, bắt nguồn từ tục thờ cá Ông và đời sống mưu sinh trên biển. Qua lễ Túc yết, Nghinh Ông, tế Tiền hiền – Hậu hiền, Chánh tế, Xây chầu – Đại bội cùng cuộc rước hàng trăm ghe thuyền ra khơi, lễ hội thể hiện niềm tin vào sự che chở của thần Nam Hải và khát vọng về những mùa biển bình an, bội thu. Đây đồng thời là dịp quan trọng để cộng đồng ngư dân gặp gỡ, tri ân tiền nhân và tiếp tục duy trì những giá trị văn hóa biển được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
