Tên di sản: Lễ hội Bà chúa Muối
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Làng Quang Lang, xã Thụy Hải, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình
Thời gian tổ chức: Ngày 14 tháng Tư âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Bà chúa Muối Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Quang Lang và khu vực lân cận
Nghi thức đặc trưng: Rước Bà chúa Muối, rước ông Đùng bà Đà và tục phá Đùng
Lễ hội Bà chúa Muối là lễ hội truyền thống đặc sắc của làng Quang Lang, vùng đất ven biển Thái Bình từ lâu gắn với nghề làm muối. Lễ hội tưởng nhớ Bà chúa Muối Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh, đồng thời nổi bật với tục rước ông Đùng bà Đà mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực. Hằng năm, vào ngày 14 tháng Tư âm lịch, dân làng tổ chức rước kiệu, rước các hình nộm ông Đùng bà Đà, hát múa và phá Đùng, gửi gắm mong ước về sự sinh sôi, may mắn, nghề muối được mùa và cuộc sống no đủ.
Sự tích Bà chúa Muối
Theo truyền thuyết địa phương, vào thế kỷ XIII, tại trang Quang Lang, huyện Thụy Vân, phủ Thái Bình có một gia đình làm nghề muối sinh được người con gái xinh đẹp, thông minh, chăm chỉ tên là Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh, sinh năm Canh Thìn 1280. Nàng thường giúp gia đình thu hoạch muối rồi theo thuyền mang muối đi bán ở nhiều nơi.
Một lần, thuyền của Nguyệt Ảnh đậu tại bến sông gần kinh thành Thăng Long. Khi thuyền triều đình đi ngang qua, quan quân nhìn thấy một đám mây đẹp lơ lửng trên nóc thuyền. Đến gần, họ gặp Nguyệt Ảnh, thấy nàng có dung mạo xinh đẹp, phong thái dịu dàng nên trở về tâu với vua Trần Anh Tông. Nhà vua sau đó tìm đến, rước nàng vào cung và lập làm cung phi thứ ba.
Ít lâu sau, nàng mang thai nhưng không sinh nở được. Nhà vua cho nàng trở về quê nghỉ ngơi, song bệnh tình ngày một nặng. Những ngày cuối đời, Nguyệt Ảnh thường ngồi bên cửa sổ nhìn ra cánh đồng muối mà không nói, không cười. Trẻ con trong làng thấy vậy liền lấy bồ cỏ làm những người nộm, vây quanh nhảy múa để làm nàng vui. Nhìn cảnh ấy, nàng khẽ mỉm cười rồi qua đời.
Hay tin, nhà vua thương xót, sắc phong nàng làm Phúc thần và truyền cho dân làng lập đền thờ phụng. Từ đó, nhân dân Quang Lang tôn gọi nàng là Bà chúa Muối. Ngày 14 tháng Tư âm lịch, ngày bà qua đời, trở thành ngày tổ chức lễ hội hằng năm.
Không gian thờ Bà chúa Muối
Đền Bà chúa Muối nằm trong cụm Di tích lịch sử cấp quốc gia miếu Ba Thôn – chùa Hưng Quốc, còn phủ thờ Bà chúa Muối nằm cách đó không xa. Đây là những địa điểm gắn với việc thờ phụng và tổ chức lễ hội của cộng đồng Quang Lang.
Tín ngưỡng thờ Bà chúa Muối có mối liên hệ trực tiếp với nghề nghiệp truyền thống của địa phương. Theo truyền thuyết, Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh sinh ra trong gia đình làm muối, từng trực tiếp thu hoạch và mang muối đi bán. Vì vậy, việc thờ bà đồng thời lưu giữ ký ức về nghề muối đã gắn bó với nhiều thế hệ cư dân Quang Lang.
Trình tự Lễ hội Bà chúa Muối
Từ sáng sớm ngày 14 tháng Tư âm lịch, sân đền Bà chúa Muối đã tập trung đông đảo người dân. Các thôn đưa những hình nộm ông Đùng, bà Đà và các Đùng con đến sân đền để chuẩn bị cho lễ hội.
Mở đầu là lễ rước Bà chúa Muối quanh làng. Đoàn rước có quy mô lớn với hàng nghìn người tham dự. Phía trước là kiệu Thánh, kiệu Mẫu, tiếp đến là các đội múa lân – rồng, trống phách cùng đông đảo dân làng. Đoàn rước đi trong tiếng trống và âm thanh của các loại nhạc cụ, tạo nên không khí tưng bừng trong ngày hội.
Đến xẩm tối, lễ hội bước vào nghi thức đặc sắc nhất là rước ông Đùng bà Đà. Hai hình nộm chính được đan bằng những thanh tre thành hình chóp nón, cao gần 2m, phía trên trang trí khuôn mặt đàn ông và phụ nữ. Đi cùng còn có nhiều Đùng con với kích thước nhỏ hơn.
Tại sân đền, ông Đùng, bà Đà và các Đùng con cùng nhảy múa. Trong ánh lửa, hai hình nộm nghiêng ngả, chạm vào nhau, còn các Đùng con quấn quýt xung quanh như hình ảnh một gia đình đông vui. Người dân đồng thời cất lời ca tụng công đức của Bà chúa Muối: “Lạy chúa! Muối của chúa năm nay được mùa lắm!”
Sau đó, đoàn rước ông Đùng bà Đà rời sân đền, đi vòng quanh làng. Ông Đùng, bà Đà đi cùng nhau, các Đùng con quấn quýt xung quanh, dân làng theo sau vừa đi vừa hát múa. Hình ảnh đoàn rước thể hiện những mong ước dân gian về sự kết đôi, sinh sôi và cuộc sống đông vui, no đủ.
Khi đoàn trở lại sân đền, lễ hội bước vào tục phá Đùng. Người dân cùng nhau bẻ lấy những mảnh tre nhỏ từ các hình nộm và mang về với niềm tin sẽ gặp may mắn trong năm. Tục lệ gửi gắm mong ước về sự sinh sôi, làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu, đặc biệt là ước vọng “muối đầy bồ, tôm cá đầy khoang”.
Tục rước ông Đùng bà Đà
Tục rước ông Đùng bà Đà là nét nổi bật nhất của Lễ hội Bà chúa Muối. Hình ảnh hai hình nộm nam – nữ nghiêng ngả, chạm vào nhau, xung quanh là những Đùng con, phản ánh những quan niệm dân gian về sự kết đôi và sinh sôi.
Tục lệ này đồng thời gắn với sự tích Bà chúa Muối. Theo truyền thuyết, khi Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh lâm bệnh, trẻ em trong làng đã làm những người nộm bằng bồ cỏ rồi nhảy múa để làm nàng vui. Chi tiết ấy được cộng đồng lưu giữ và phát triển thành một hình thức trình diễn đặc sắc trong lễ hội.
Tục rước ông Đùng bà Đà cũng xuất hiện ở một số địa phương khác, nhưng tại Quang Lang lại gắn trực tiếp với tín ngưỡng thờ Bà chúa Muối và đời sống của cộng đồng làm nghề muối. Đây chính là yếu tố tạo nên nét riêng của lễ hội.
Dấu ấn tín ngưỡng phồn thực và nghề muối
Tín ngưỡng phồn thực được thể hiện khá rõ qua hình tượng ông Đùng, bà Đà và các Đùng con. Hình ảnh một đôi nam nữ cùng đàn con thể hiện mong ước về sự sinh sôi, đông đúc và tiếp nối các thế hệ. Tục phá Đùng và việc mang những mảnh tre về nhà tiếp tục gửi gắm niềm tin vào may mắn và sự phát triển trong năm mới.
Những mong ước ấy đồng thời gắn chặt với đời sống sản xuất. Đối với cư dân Quang Lang, sự no đủ được thể hiện qua nghề muối thuận lợi và nguồn lợi thủy sản dồi dào. Câu chúc “muối đầy bồ, tôm cá đầy khoang” vì thế phản ánh trực tiếp ước vọng của một cộng đồng sống dựa vào biển và nghề làm muối.
Đặc điểm và ý nghĩa
Điểm đặc sắc của Lễ hội Bà chúa Muối nằm ở sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Bà chúa Muối, nghề làm muối và tục rước ông Đùng bà Đà. Các yếu tố này gắn kết với nhau từ truyền thuyết đến nghi thức lễ hội, tạo nên một sinh hoạt văn hóa có bản sắc riêng của Quang Lang.
Thông qua rước kiệu, làm hình nộm, múa Đùng, rước Đùng và phá Đùng, cộng đồng tái hiện câu chuyện về Bà chúa Muối, đồng thời thể hiện những mong ước về sinh sôi, may mắn và sản xuất thuận lợi. Lễ hội vì vậy vừa là dịp tưởng nhớ nhân vật được dân làng tôn thờ, vừa phản ánh đời sống và khát vọng của cư dân địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội gắn với tục thờ Bà chúa Muối Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh, người được cộng đồng Quang Lang tôn kính và thờ phụng qua nhiều thế hệ.
Giá trị văn hóa: Lễ hội lưu giữ truyền thuyết Bà chúa Muối cùng các tục rước kiệu, làm hình nộm, rước ông Đùng bà Đà và phá Đùng.
Giá trị tín ngưỡng phồn thực: Hình tượng ông Đùng, bà Đà và các Đùng con thể hiện mong ước về sự kết đôi, sinh sôi, đông đúc con cháu và cuộc sống no đủ.
Giá trị nghề nghiệp: Từ sự tích Nguyễn Thị Nguyệt Ảnh đến lời cầu mong “muối đầy bồ, tôm cá đầy khoang”, lễ hội phản ánh mối quan hệ chặt chẽ với nghề làm muối và đời sống của cư dân ven biển.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hình thức tạo hình ông Đùng, bà Đà, các Đùng con cùng hoạt động múa, rước quanh làng, múa lân – rồng và trống phách tạo nên một hình thức trình diễn dân gian đặc sắc.
Giá trị cộng đồng: Việc cùng làm hình nộm, tổ chức đoàn rước, hát múa và thực hiện tục phá Đùng huy động đông đảo dân làng tham gia, góp phần duy trì sự gắn kết cộng đồng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội trao truyền câu chuyện về Bà chúa Muối, ký ức nghề muối và những phong tục lâu đời của Quang Lang cho các thế hệ sau.
Lễ hội Bà chúa Muối là một sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc của cư dân Quang Lang, nơi tín ngưỡng thờ Bà chúa Muối hòa quyện với nghề làm muối và tục rước ông Đùng bà Đà. Từ đoàn rước Bà chúa Muối đến màn múa Đùng, rước Đùng và tục phá Đùng, lễ hội gửi gắm những mong ước về sự sinh sôi, may mắn, nghề nghiệp thuận lợi và cuộc sống no đủ. Chính sự kết hợp giữa truyền thuyết, tín ngưỡng phồn thực và ký ức nghề muối đã tạo nên nét riêng nổi bật của lễ hội này.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
