Niên đại: Tự Đức Tân Tỵ (năm 1881)
Chất liệu: Vàng 10 tuổi (Thập tuế kim)
Trọng lượng: 7 lạng 7 tiền 8 phân (khoảng 291 gram)
Loại hình: Kim ấn
Nơi phát hiện: Hoàng cung triều Nguyễn, Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Kim ấn “Mông dĩ dưỡng chính Thánh công dã” là một bảo vật bằng vàng độc đáo gắn liền với thời kỳ tiềm để (trước khi lên ngôi) của vua Đồng Khánh. Toàn bộ ấn được đúc liền khối bằng vàng 10 tuổi với cấu trúc gồm bệ ấn hình vuông một cấp vững chắc và quai ấn tạo hình tượng rồng đứng uy nghiêm. Tượng rồng ở thế đứng chững chạc, đầu quay sang bên phải, đuôi uốn lượn mềm mại, chân rồng mang 4 móng bám chặt trên mặt bệ ấn theo đúng quy chuẩn điển chế dành cho tước vị hoàng tử, thân vương thời Nguyễn.
Lưng ấn và bốn cạnh bên của bệ ấn được khắc chìm các dòng minh văn chữ Hán sắc nét: Lưng ấn bên trái: Khắc thông số tuổi vàng và trọng lượng: “Thập tuế kim, trọng thất lạng thất tiền bát phân” (十歲金重七兩七錢八分) – Vàng 10 tuổi, cân nặng 7 lạng 7 tiền 8 phân.
Bốn cạnh bên bệ ấn: Khắc 4 dòng chữ Hán xác định chủ nhân, thời điểm và vị thế thụ hưởng: Cạnh thứ nhất: “Sắc tứ hoàng nhị tử công” (敕賜皇二子公) – Triều đình chuẩn sắc ban cho Hoàng tử thứ hai tước Công. Cạnh thứ hai: “Đồng Khánh tiềm để chí bảo” (同慶潛邸至寶) – Bảo vật quý báu của vua Đồng Khánh thuở còn ở Tiềm để. Cạnh thứ ba: “Tự Đức Tân Tỵ gia bình” (嗣德辛巳嘉平) – Chế tạo/ban cấp vào tháng Chạp (tháng Gia Bình) năm Tân Tỵ, niên hiệu Tự Đức (khoảng tháng 1 năm 1882). Cạnh thứ tư: “Lợi đa xuất các vị hiệu” (利多出閣位號) – Điềm triệu thuận lợi khi rời nội cung ra lập phủ riêng (xuất các) để đảm đương vị hiệu.
Mặt dưới của ấn được đúc nổi 7 chữ theo kiểu chữ chân kết hợp dấu quẻ Tốn (☴) trong khung diềm ô vuông: “Mông dĩ dưỡng chính Thánh công dã” (蒙以養正聖功也). Cụm từ này trích từ quẻ Mông trong kinh Dịch, mang ý nghĩa lấy việc nuôi dưỡng sự ngay thẳng, chính trực từ thuở ấu thơ làm công hạnh của bậc thánh hiền. Dấu quẻ Tốn (tượng trưng cho gió, sự nhu thuận và phục tùng đạo lý) càng khắc sâu tôn chỉ giáo dục đạo đức hoàng gia. Theo Nguyễn Phúc tộc thế phả, hoàng tử Nguyễn Phúc Ưng Đường (vua Đồng Khánh sau này) được vua Tự Đức nhận làm dưỡng tử, cho ra ở tại Chính Mông đường để thụ giáo rèn giũa, do đó con dấu này chính là tín vật tôn quý do vua cha ban thưởng để khuyến dạy và định danh thân phận.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Ấn mang niên đại tuyệt đối (năm Tân Tỵ 1881 dưới triều Tự Đức), là bằng chứng vật chất xác thực gắn trực tiếp với xuất thân và chặng đường thụ giáo thời kỳ “tiềm để” của vua Đồng Khánh; đồng thời phản ánh quy chế ban phong tước vị hoàng thân và chế độ dưỡng dục hoàng tử của triều đình nhà Nguyễn cuối thế kỷ XIX.
Giá trị văn hóa – triết học: Thể hiện sâu sắc tư tưởng Nho giáo và triết lý Dịch học trong việc giáo dục rèn luyện nhân cách của hoàng gia: minh văn “Mông dĩ dưỡng chính Thánh công dã” cùng biểu tượng quẻ Tốn là bài học tu thân, lấy sự chính trực làm gốc rễ của đạo trị quốc.
Giá trị nghệ thuật: Tạo hình tượng rồng 4 móng đứng ngoảnh đầu sinh động, các đường nét bờm vảy và đuôi uốn chạm tỉa chuẩn mực; mặt ấn phá cách khi không dùng chữ Triện truyền thống mà sử dụng chữ Chân kết hợp quẻ Dịch tạo nên một diện mạo ấn chương trang nhã, mực thước và giàu tính biểu tượng.
Giá trị độc đáo: Là kim ấn bằng vàng 10 tuổi độc bản thuộc loại hình ấn “tiềm để” của hoàng đế Đồng Khánh; hiện vật lưu giữ hệ thống minh văn khắc kín cả lưng lẫn bốn mặt sườn bệ ấn, bảo tồn trọn vẹn giá trị tư liệu gốc và tính nguyên bản trong kho tàng cổ vật hoàng cung Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
