Niên đại: Vương triều chúa Nguyễn (thế kỷ XVII – XVIII)
Chất liệu: Ngọc có sắc xanh biếc (thanh ngọc / bích ngọc)
Kích thước: Đang cập nhật
Loại hình: Ngọc tỷ
Nơi phát hiện: Được người dân đào đất tìm được và dâng lên vua Minh Mệnh
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Ngọc tỷ “Vạn Thọ vô cương” là một trong những bảo ấn bằng ngọc cổ kính và huyền thoại bậc nhất trong kho tàng ngọc tỷ hoàng cung Việt Nam. Cùng với ngọc tỷ “Phong cương vạn cổ”, hiện vật được xem là bảo vật có niên đại sớm nhất, có khả năng bắt nguồn từ thời các chúa Nguyễn trước đó. Theo ghi chép dân gian và dã sử hoàng triều, ngọc tỷ này do một người dân đào đất ngẫu nhiên tìm thấy rồi cung kính đem dâng lên vua Minh Mạng. Vua cùng triều thần xem đây là điềm lành trời ban nên vô cùng mừng rỡ, lập tức hạ chỉ chuẩn định cho dùng quả ngọc tỷ này chuyên đóng trên các bản ân chiếu, cáo văn khánh tiết trong dịp đại lễ Vạn Thọ (lễ mừng sinh nhật hoàng đế) cũng như các tuần khánh chúc thọ tôn nghiêm của vương triều.
Toàn bộ hiện vật được chế tác từ một khối ngọc quý mang sắc xanh biếc tự nhiên, chất ngọc trong sáng, bóng mịn và toát lên vẻ trang nhã, tôn quý. Thân ấn có bốn thành đứng phẳng phiu tạo dáng khối hình hộp chữ nhật vững chãi, mặt đáy hình vuông vức. Phía trên quai ấn được điêu khắc tinh xảo hình tượng linh thú kỳ lân ở tư thế nằm phủ phục: thân kỳ lân phục sát mặt ấn tĩnh tại, đầu ngẩng cao uy nghi, vảy sừng và bờm lông được chạm khắc tỉ mỉ, mềm mại, biểu trưng cho sự thái bình, thịnh trị và điềm lành tối thượng xuất hiện nơi cung đình.
Mặt dưới của ấn được chạm khắc nổi 4 chữ Triện vuông vức, mực thước và tôn nghiêm: “Vạn Thọ vô cương” (萬壽無疆). Bốn chữ này bắt nguồn từ câu thơ trong Kinh Thi, mang ý nghĩa cầu chúc sự sống lâu muôn tuổi, phúc thọ miên trường, trường tồn cùng trời đất không bao giờ dứt. Sự tích hợp hoàn hảo giữa đồ án quai lân cát tường và thông điệp chữ Triện khiến ngọc tỷ trở thành pháp khí khánh tiết linh thánh, mang đậm dấu ấn ân điển của hoàng đế dành cho muôn dân trăm họ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hiện vật là chứng tích vật chất quý báu gắn liền với giai thoại dâng bảo vật và điển chế hành chính triều vua Minh Mạng – thời kỳ quy củ bậc nhất về nghi lễ bang giao và nội chính; đồng thời là tư liệu gốc minh chứng cho quy định sử dụng ngọc ấn chuyên biệt trong các dịp đại lễ Vạn Thọ của triều Nguyễn.
Giá trị văn hóa – lễ nghi: Phản ánh đỉnh cao của văn hóa khánh tiết và tư tưởng đạo đức Á Đông: bốn chữ “Vạn Thọ vô cương” cùng hình tượng kỳ lân điềm lành biểu thị ước vọng đất nước thái bình thịnh trị, quốc thái dân an và hoàng đế trường thọ; là hiện vật trung tâm biểu trưng cho sự ân trạch, ban phúc của thiên tử trong dịp khánh lễ quốc gia.
Giá trị nghệ thuật: Thể hiện trình độ điêu khắc ngọc (trọc ngọc) cổ điển đạt đến độ thượng thừa: chất ngọc xanh biếc được mài chuốt bóng mượt, tượng quai kỳ lân nằm phủ phục sống động, các đường nét vảy râu chạm tỉa mềm mại kết hợp cùng nghệ thuật thư pháp chữ Triện chuẩn mực, tạo nên một tổng thể cân đối, quý phái và uy nghiêm.
Giá trị độc đáo: Là một trong hai quả ngọc tỷ cổ nhất còn lưu giữ được, gắn với lai lịch huyền bí “người dân đào được dâng vua” và mang công năng độc bản chỉ dùng đóng trên các ân chiếu, văn bản khánh tiết dịp lễ mừng thọ hoàng đế; hiện vật được bảo quản toàn vẹn từ sắc ngọc, quai kỳ lân đến mặt chữ Triện tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
