Niên đại: Năm Minh Mạng thứ 18 (1837)
Chất liệu: Bạch ngọc (ngọc trắng quý)
Kích thước: Cao toàn bộ 7,7 cm; mặt ấn hình vuông 9,8 × 9,8 cm; thân ấn dày 1,4 cm
Loại hình: Bảo tỷ
Nơi phát hiện: Hoàng cung triều Nguyễn, Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Ngọc tỷ “Hành tại chi tỷ” là một trong những bảo ấn ngự dụng độc đáo và hiếm có của hoàng đế Minh Mạng, gắn liền với việc người dân dâng tiến khối bạch ngọc quý giá lên vua Minh Mạng vào năm Đinh Dậu (1837). Nhận được ngọc báu, nhà vua liền sai thợ ngự công đục tạc thành bảo ấn để phục vụ công vụ triều chính. Hiện vật được chế tác từ bạch ngọc nguyên khối thuần khiết, chất ngọc sáng trắng, mịn màng và đanh bóng. Cấu trúc tổng thể cao 7,7 cm, thân bệ ấn hình vuông phẳng phiu với cạnh vuông 9,8 × 9,8 cm, độ dày bệ đạt 1,4 cm. Phần núm ấn bên trên được điêu khắc công phu hình tượng rồng cuốn (long bàn) uyển chuyển: thân rồng cuộn khúc vững chãi, đầu rồng ngẩng cao uy dũng, vảy râu chạm tỉa sống động, tạo nên điểm tỳ nắm trang nhã và đầm chắc.
Phần sống lưng ấn được khắc chìm một dòng chữ Hán dứt khoát, chuẩn xác ghi nhận niên hiệu chế tác: “Minh Mạng thập bát niên tạo” (明命十八年造) – Chế tạo vào năm Minh Mạng thứ 18 (1837).
Mặt dưới của ấn được chạm khắc nổi 4 chữ Triện trang nghiêm, tôn kính trong khung diềm mực thước: “Hành tại chi tỷ” (行在之璽) – mang ý nghĩa “Ngọc tỷ của nơi hành tại nhà vua”. Trong điển chế cổ, “Hành tại” chỉ nơi hoàng đế tạm dừng chân, đóng quân hoặc đặt hành dinh tạm thời khi rời khỏi kinh thành đi tuần du, khảo sát thực tế bên ngoài. Theo quy chế văn thư triều Nguyễn, bảo ấn này giữ vai trò pháp lý tối cao khi nhà vua rời Tử Cấm Thành, chuyên dùng để đóng trên các bài huấn dụ răn dạy muôn dân hoặc các bản sắc thư ban phát ân điển, mệnh lệnh trong những chuyến ngự giá tuần thú các địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Ấn mang niên đại tuyệt đối (năm 1837), gắn liền với điển chế tuần du, giám sát địa phương và công tác quản lý quốc gia thực tế dưới triều hoàng đế Minh Mạng; là chứng tích vật chất trực tiếp phản ánh quyền lực tối thượng và sự hiện diện của hoàng đế ngay tại các vùng đất ngoài kinh thành Thăng Long và Huế.
Giá trị văn hóa – pháp chế: Minh chứng cho sự quy củ, chặt chẽ của thể chế văn thư hành chính triều Nguyễn: thiết lập con dấu chuyên trách cho từng hoàn cảnh công vụ (hành dinh / nơi hành tại); thể hiện tư tưởng chính trị gần dân, sâu sát địa phương và đạo trị quốc nghiêm cẩn của bậc đế vương.
Giá trị nghệ thuật: Thể hiện kỹ nghệ điêu khắc ngọc (trọc ngọc) đạt đến đỉnh cao tinh mỹ: chất liệu bạch ngọc quý hiếm được gia công tỉ mỉ, tạo hình rồng cuộn trên núm ấn vừa mềm mại vừa uy nghiêm, kết hợp hài hòa cùng nghệ thuật thư pháp chữ Triện đúc nổi sắc nét, trang nhã trên mặt vuông 9,8 cm.
Giá trị độc đáo: Là ngọc tỷ bằng bạch ngọc độc bản mang danh vị chuyên biệt “Hành tại chi tỷ” dưới triều Nguyễn; hiện vật bảo tồn trọn vẹn từ sắc ngọc trắng ngà, núm rồng cuộn đến lạc khoản khắc lưng và mặt chữ trong kho tàng bảo vật quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
