Niên đại: Triều vua Tự Đức
Chất liệu: Thanh ngọc (ngọc xanh)
Kích thước: Cao toàn bộ 4,22 cm; mặt ấn hình bầu dục: dài 4,35 cm, rộng 2,3 cm; thân ấn dày 1,78 cm
Loại hình: Bảo tỷ
Nơi phát hiện: Hoàng cung triều Nguyễn, Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Dấu ngọc “Tự Đức thần khuê” là một trong hai ngọc tỷ quý hiếm bằng thanh ngọc của hoàng đế Tự Đức hiện còn được bảo tồn nguyên vẹn trong sưu tập bảo vật hoàng cung triều Nguyễn. Hiện vật được chạm khắc từ một khối thanh ngọc nguyên khối, chất ngọc xanh trong, mịn màng và đanh bóng. Toàn bộ ấn có chiều cao 4,22 cm; thân bệ ấn được tạo tác theo dáng hình bầu dục thanh thoát với chiều dài 4,35 cm, chiều rộng 2,3 cm và độ dày bệ đạt 1,78 cm.
Phần quai ấn phía trên được điêu khắc tinh xảo hình tượng rồng cuộn giữa những làn mây tường vân (long vân): thân rồng uốn khúc mềm mại nhưng vững chãi, đầu rồng ngẩng cao uy nghi, râu bờm và vảy móng chạm lộng sắc nét, toát lên phong thái quyền quý và tôn nghiêm của bậc đế vương.
Mặt dưới của ấn có hình bầu dục, khắc chìm 4 chữ Triện thanh nhã, mực thước: “Tự Đức thần khuê” (嗣德宸奎). Trong điển chế cung đình và văn hóa cổ điển, chữ “Khuê” (奎) chỉ sao Khuê – ngôi sao chủ về văn chương, học thuật và thi thư; “Thần khuê” biểu thị cho các áng văn thơ, ngự bút tao nhã do chính nhà vua sáng tác. Cùng với ngọc tỷ “Tự Đức thần hàn”, quả dấu ngọc này giữ chức năng chuyên dùng để đóng trên các tác phẩm thi ca, tập văn hoặc các bản chỉ dụ do chính tay hoàng đế Tự Đức viết bằng mực son (châu phê, châu bút).
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hiện vật gắn liền trực tiếp với cuộc đời, sự nghiệp trước tác văn học và hoạt động trị quốc của hoàng đế Tự Đức (1848 – 1883) – vị vua để lại khối lượng thơ văn đồ sộ nhất triều Nguyễn; là bằng chứng vật chất nguyên gốc phản ánh chế độ sử dụng ngọc ấn chuyên trách đóng trên các văn bản ngự bút son của hoàng gia.
Giá trị văn hóa: Phản ánh sâu sắc truyền thống sùng văn hóa, trọng thi thư của triều Nguyễn; danh xưng “Thần khuê” gắn với sao Khuê biểu trưng cho tinh hoa văn chương và cốt cách học thuật uyên bác chốn hoàng đình.
Giá trị nghệ thuật: Thể hiện kỹ nghệ điêu khắc ngọc (trọc ngọc) đạt tới độ tinh vi, điêu luyện: chất liệu thanh ngọc được gọt giũa tỉ mỉ, tượng rồng cuộn trong mây ngẩng cao đầu trên quai ấn toát lên thần khí sinh động; kết hợp hài hòa cùng nghệ thuật thư pháp chữ Triện mực thước, mềm mại trên mặt ấn hình bầu dục.
Giá trị độc đáo: Là một trong số rất ít ngọc tỷ triều Nguyễn có mặt ấn tạo hình bầu dục thay vì hình vuông truyền thống; hiện vật là bảo ấn ngự dụng độc bản bằng thanh ngọc chuyên dùng cho mảng văn chương ngự chế của vua Tự Đức, được lưu giữ trọn vẹn tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
