Thời gian: từ ngày 4 đến ngày 7 tháng hai âm lịch
Địa điểm: làng Mão Điền
Nhân vật thờ tự: Ba vị tướng họ Chu, được gọi là Tam vị đại vương
Mão Điền gồm Mão Điền Đông và Mão Điền Đoài, là một làng lớn, có lịch sử lâu đời và truyền thống văn hiến. Trong lịch sử Kinh Bắc, Mão Điền là một làng nổi tiếng với nghề ươm cá bột và bán cá giống. Nghề truyền thống này đã đi vào câu ca dân gian: “Chằm Ngằm đi bán cá con/ Thổ Hà gánh đất nung non, nặn nồi”. Những truyền thống văn hóa của làng Mão Điền được lưu giữ và thể hiện qua hệ thống đình, chùa, đền, bia ký cùng các lễ hội tiêu biểu. Trong đó nổi bật là lễ nhập tịch, hội vật và lễ hạ điền.
Lễ nhập tịch
Lễ nhập tịch là lễ trọng thể nhất trong năm của Mão Điền, được tổ chức tại đình Đoài của làng Mão Điền Đoài. Đình được xây dựng từ rất xưa và được trùng tu vào thời Mạc năm 1584. Đây là ngôi đình cổ xưa nhất còn lại ở Bắc Ninh.
Đình thờ ba vị tướng họ Chu, được gọi là Tam vị đại vương. Theo truyền thống được lưu giữ tại địa phương, ba vị là ba anh em cùng sinh một bọc, cùng đỗ tiến sĩ, cùng phò Lê, diệt Mạc và cùng hóa. Bốn vị thần được thờ phối hưởng là Văn Trai tiên sinh, Trúc Hiên tiên sinh, bà Thị Huyền tiên sinh và Trung Lương tiên sinh.
Lễ nhập tịch được tiến hành từ ngày 4 đến ngày 7 tháng hai âm lịch hằng năm. Lễ bắt đầu bằng nghi thức cất cây đám. Cây đám được làm bằng gỗ sơn son, dài 4m, đường kính 8cm. Vào ngày thường, cây đám được gác lên hai cây cột ở gian giữa đình. Ngày 3 tháng hai, cây đám được hạ xuống để chuẩn bị cho nghi lễ.
Khoảng 5 giờ sáng ngày 4 tháng hai, cây đám được đặt trên hai chiếc đẳng gỗ. Hai đám cựu, tức tế chủ của năm trước, đứng cạnh chiếc đẳng về phía Tây. Ông đám tân, tức tế chủ mới, đứng cạnh chiếc đẳng phía Đông. Khi chiêng, trống nổi lên, phường ca trù tấu nhạc. Ông đám tân, có đào nương đỡ giọng, nhìn vào trong đình và đọc lời chào:
Phùng điệu:
Thần làng tôi chào: Đức đệ Nhất đại vương
Thần làng tôi chào: Đức đệ Nhị đại vương
Thần làng tôi chào: Đức đệ Tam đại vương
Tôi lại chào: Ông Văn Trai tiên sinh, ông Trúc Hiên tiên sinh, bà Thị Huyền tiên sinh, ông Trung Lương tiên sinh, 12 họ tiên sinh về đình nghe hát.
Phù hộ cho làng hòa cốc phong đăng,
Phù hộ cho làng vật thịnh an khang,
Phù hộ cho làng lão đương ích khang,
Phù hộ cho làng trai gái yên lòng…
Sau khi đọc dứt lời chào, hai ông đám tân và cựu, có đào nương giúp sức, cùng nâng cây đám đặt lên con bọ. Trong nghi thức này, ông đám tân bao giờ cũng phải cố gắng đặt cây đám trước ông đám cựu. Đây được xem là dấu hiệu thịnh vượng của làng xã.
Sau lễ cất công cây đám là lễ nghinh thần cầu phúc, tức hội rước Thành hoàng làng. Hội này ba năm mở một lần. Đi đầu đám rước là cờ đại, hương án, cờ ngũ sắc. Tiếp theo là ba con ngựa. Ngựa đỏ của Đức Thánh ba đi trước, ngựa trắng của Đức Thánh cả đi giữa và ngựa đen của Đức Thánh hai đi sau. Cả ba con ngựa đều có tàn lọng che.
Sau đoàn ngựa là kiệu của Đức Thánh ba có chữ “Thọ”, kiệu Đức Thánh cả có chữ “Phú” và kiệu Đức Thánh hai có chữ “Quý”. Hai bên kiệu, trai tráng mặc áo lậu, nẹp đỏ, vác các đồ binh khí như gươm, đao, mậu kích để hộ vệ. Xen giữa kiệu, ngựa là chiêng, trống, cờ xí và phường bát âm.
Tế chủ mặc áo thụng xanh, đội mũ, đi hia, có hai ông bồi tế đi hai bên, kính cẩn theo sau kiệu. Các vị chức sắc, bô lão mặc khăn đóng, áo dài đi tập hầu. Đám rước diễu hành từ đình ra nghè để làm lễ, tế rồi lại rước về đình.
Đám rước được tổ chức như một sự diễn lại cảnh Tam vị đại vương đi đánh giặc. Vì vậy, bên cạnh ý nghĩa nghinh thần cầu phúc, nghi lễ còn gắn với việc tưởng niệm và tái hiện hình ảnh các vị thần được thờ tại đình.
Lễ hội đình Đoài ngoài phần tế, lễ và rước với không khí uy nghiêm còn có nhiều trò chơi dân gian và hoạt động biểu diễn nghệ thuật như diễn chèo, hát ả đào, đánh cờ người, đánh đu, chèo đò, bắt vịt và vật.
Hội vật Mão Điền
Theo lệ làng, ba năm một lần, hai xã Mão Điền Đông và Mão Điền Đoài tổ chức rước giao hảo. Sau khi làm tế lễ ở nghè, mỗi xã rước ba kiệu và ba ngựa thần về đình Vật. Tại đây, hội vật được tổ chức trong ba ngày tiếp theo.
Các đô vật từ nhiều nơi về tranh giải rất đông. Những người tham gia được dân làng trọng đãi, ngồi trên chiếu cạp điều và ăn cỗ cùng quan viên trong xã. Điều này thể hiện sự coi trọng của cộng đồng đối với hội vật và những người tham gia tranh tài.
Cuộc thi vật được tiến hành qua hai vòng sơ khảo và một vòng chung khảo. Người cầm trịch hội vật là một cụ cao tuổi, am hiểu luật lệ và có tiếng công minh, chính trực. Tiếng trống là hiệu lệnh thúc giục các đô vật vào sới và bắt đầu thi đấu. Khi có tiếng gõ vào tang trống, trận đấu dừng lại hoặc đô vật phạm luật sẽ bị phạt điểm.
Đô vật nào vượt qua đầy đủ các vòng vật là người phá giải và giành chiến thắng. Phần thưởng thường gồm một đôi mâm thau, mấy vuông lụa điều, kèm theo hai hoặc ba quan tiền quý.
Hội vật không chỉ là hoạt động tranh tài mà còn được cộng đồng gắn với niềm tin về sự thịnh vượng của làng xã. Người dân trong xã tin rằng năm nào có đông đô vật về thi tài thì năm ấy mùa màng tươi tốt, xóm làng an khang, thịnh vượng.
Lễ hạ điền
Qua mùa xuân, vào đầu mùa hạ, ngày 2 tháng tư hằng năm, Mão Điền xưa tổ chức lễ hạ điền. Đây là nghi lễ tiêu biểu cho tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp, gắn với việc thờ Thần Nông và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Trước ngày lễ, ngôi nghè được sái tảo, tức quét dọn sạch sẽ. Một thửa ruộng gần nghè được cày bừa kỹ để chuẩn bị cho nghi thức. Đến ngày lễ, các quan viên trong làng tề tựu tại đây từ sáng sớm. Tất cả mặc áo thụng xanh, đội mũ bằng đầu. Riêng quan đám làm chủ tế, mặc áo đỏ và đi hia.
Chiêng, trống, đàn sáo nổi lên. Chủ tế cùng các viên bồi bái, chấp sự tiến hành nghi thức tế Thần Nông. Sau ba tuần rượu, viên đông cướng hô đọc chúc. Người đọc chúc quỳ cạnh tế chủ, hai tay nâng chúc bản ngang mặt và đọc với giọng sang sảng.
Sau khi đọc xong văn tế, chủ tế lễ tạ rồi cởi hia, xắn quần, vén áo và lội xuống đồng. Dân chúng đến xem đứng vây quanh. Chiêng, trống, đàn sáo tiếp tục vang lên rộn ràng để thúc giục nghi lễ.
Chủ tế tay cầm cây nêu, nắm mạ và đọc lời chú:
Úm! Thiên khí hợp địa khí, họp thủy khí
Hòa cốc phong đăng
Nhân dân khang thái
Lục súc thành quần
Hoàng trùng, thử tước, bất đáo, xâm thực
Úm! mãn sương! mãn sương!
Cấp cấp! sa hạ!
Đọc dứt một câu, người chủ tế lại cắm xuống ruộng một cây. Trước hết là cây nêu, sau đó đến năm cây lúa, cuối cùng là ba cây khoai nước, tạo thành chữ “điền”. Sau khi cấy xong, chủ tế té nước vào cây lúa và té nước vào những người đang đứng vây quanh. Lễ hạ điền ở Mão Điền là một nghi lễ nông nghiệp khá điển hình ở Bắc Ninh, Kinh Bắc. Qua các nghi thức tế Thần Nông, đọc chúc, cấy lúa và té nước, lễ hội thể hiện những nghi thức tiêu biểu trong tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp, hướng đến cầu mong mùa màng tươi tốt và cuộc sống của cộng đồng được an khang. Tuy nhiên, nghi lễ truyền thống này đã không được duy trì ở Mão Điền trong nhiều năm qua.
Các lễ hội ở Mão Điền gồm lễ nhập tịch, hội vật và lễ hạ điền phản ánh những phương diện khác nhau trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Lễ nhập tịch gắn với không gian đình Đoài, việc thờ Tam vị đại vương và nghi thức nghinh thần cầu phúc. Hội vật gắn với lệ rước giao hảo giữa Mão Điền Đông và Mão Điền Đoài, đồng thời thể hiện tinh thần tranh tài và niềm tin của cộng đồng vào sự thịnh vượng của làng xã. Trong khi đó, lễ hạ điền gắn trực tiếp với tín ngưỡng nông nghiệp, thờ Thần Nông và cầu mong mùa màng tốt tươi. Thông qua các nghi thức tế lễ, rước thần, hội vật, trò chơi dân gian và diễn xướng nghệ thuật, những truyền thống văn hóa của Mão Điền được thể hiện trong một hệ thống sinh hoạt cộng đồng phong phú. Trong đó, lễ hạ điền dù không còn được duy trì trong nhiều năm qua vẫn cho thấy một lớp tín ngưỡng nông nghiệp từng hiện diện trong đời sống văn hóa của làng Mão Điền.
Nguồn ảnh: sưu tầm
Tài liệu tham khảo
Dương Văn Sáu (2008), “Khai thác giá trị của Văn Miếu Mão Điền (Hải Dương để phát triển du lịch trong giai đoạn hiện nay”, Tạp chí Di sản Văn hóa, số 3 (24).
Trần Đình Luyện (2003), Lễ hội Bắc Ninh, Sở Văn hóa Thông tin Bắc Ninh, tr. 158.
