Thân thế
Lê Nhân Chú (? – 1433), vốn họ Lưu, người xã An Thuận Thượng, huyện Đại Từ. Thuở nhỏ, gia cảnh nghèo khó, ông phải làm nghề buôn bán để mưu sinh. Tư liệu Đại Việt thông sử chép rằng, trong một lần ngủ trọ tại đền thờ thần, ông nằm mộng gặp điềm lành. Sau đó, ông tìm đến Lam Sơn, theo Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa và được giao giữ chức Thứ thủ ở vệ kỵ binh thuộc quân Thiết đột.
Xuất thân bình dân nhưng sớm bước vào con đường binh nghiệp, Lê Nhân Chú đã gắn bó với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ngay từ những năm đầu. Năm 1416, ông là một trong mười tám người cùng Lê Lợi tham dự Hội thề Lũng Nhai. Từ đây, cuộc đời ông gắn chặt với quá trình hình thành, phát triển và thắng lợi của nghĩa quân Lam Sơn. Sau khi cuộc kháng chiến kết thúc, ông được ban họ vua, từ Lưu Nhân Chú trở thành Lê Nhân Chú.
Bối cảnh lịch sử
Lê Nhân Chú trưởng thành trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Đại Việt, khi đất nước đang chịu sự thống trị của nhà Minh và phong trào kháng chiến do Lê Lợi lãnh đạo từng bước hình thành. Những năm đầu của khởi nghĩa Lam Sơn là thời kỳ đầy khó khăn, lực lượng còn hạn chế, phải liên tục di chuyển và đối đầu với một đối thủ có ưu thế về quân số cũng như trang bị.
Trong hoàn cảnh ấy, việc xây dựng lực lượng, mở rộng địa bàn và từng bước chuyển từ thế phòng thủ sang chủ động tiến công đòi hỏi sự tham gia của một đội ngũ tướng lĩnh có khả năng chiến đấu và tổ chức quân đội. Lê Nhân Chú thuộc lớp tướng lĩnh trưởng thành trực tiếp từ cuộc khởi nghĩa. Những hoạt động quân sự của ông trải dài từ giai đoạn đầu gian khổ ở vùng Lam Sơn đến những chiến dịch quyết định cuối cuộc chiến, đặc biệt là Chi Lăng – Xương Giang năm 1427.
Sự nghiệp
Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn và những chiến công đầu tiên
Ngay từ những năm đầu theo Lê Lợi, Lê Nhân Chú đã trực tiếp xông pha trận mạc, trải qua nhiều cuộc chiến đấu ở vùng núi Chí Linh, cùng nghĩa quân chịu đựng những năm tháng gian khổ của buổi đầu khởi nghĩa.
Năm 1424, trong trận Khả Lưu, ông xông lên trước hãm trận, góp phần đưa quân Lam Sơn đến thắng lợi. Năm 1425, ông cùng Lê Sát, Lê Triện đánh phá quân Minh ở thành Tây Đô và được phong tước Thông hầu. Những chiến công liên tiếp đưa Lê Nhân Chú từ một võ tướng tham gia khởi nghĩa trở thành một trong những người chỉ huy quan trọng của nghĩa quân.
Đến năm 1426, khi cục diện chiến tranh bắt đầu chuyển biến có lợi cho Lam Sơn, ông được giao một nhiệm vụ có tính chất chiến lược: đem 2.000 quân tiến đến các lộ Trường Yên, Thiên Trường, Tân Hưng, Kiến Xương để chặn đường rút của quân Minh. Sau khi kiểm soát những địa bàn này, ông tiếp tục phối hợp với các tướng khác tiến sang Khoái Châu, Lạng Giang, Bắc Giang, vừa lược định châu huyện, vừa ngăn chặn viện binh từ Khâu Ôn tiến vào.
Lê Nhân Chú trong giai đoạn này không chỉ thể hiện ở khả năng trực tiếp chiến đấu mà còn ở năng lực tổ chức lực lượng và thực hiện những nhiệm vụ quân sự gắn với chiến lược chung của nghĩa quân.
Vai trò trong chiến dịch Chi Lăng – Xương Giang
Năm 1427, Lê Nhân Chú được thăng các chức Hành quân đô đốc tổng quản, Nhập nội đại tư mã, lĩnh bốn vệ Tiền, Hậu, Tả, Hữu và kiêm coi việc quân Tân vệ. Đến tháng 6 cùng năm, ông được thăng chức Tư không. Việc liên tiếp được giao những chức vụ quan trọng phản ánh sự tín nhiệm của Lê Lợi đối với năng lực và công lao của ông.
Mùa thu năm 1427, khi quân Minh do Liễu Thăng chỉ huy tiến sang nhằm giải vây cho Vương Thông ở Đông Quan, Lê Nhân Chú được lệnh cùng Lê Sát đưa một vạn quân và năm thớt voi đến mai phục tại ải Chi Lăng. Hai ông phối hợp xây dựng kế sách nghi binh, sai Lê Lựu giả thua để nhử quân Minh tiến vào trận địa, sau đó tổ chức đánh úp. Quân Lam Sơn chém được Liễu Thăng tại núi Mã Yên, tiếp tục đánh bại lực lượng do Lương Minh, Thôi Tụ và Hoàng Phúc chỉ huy.
Sau chiến thắng ở Chi Lăng, quân Lam Sơn tiếp tục tiến công tại Xương Giang, tiêu diệt và bắt sống phần lớn lực lượng quân Minh, trong đó có tướng Hoàng Phúc. Thất bại liên tiếp của các đạo viện binh khiến Mộc Thạnh phải rút lui, còn Vương Thông lâm vào thế bị bao vây và buộc phải xin giảng hòa.
Trong quá trình thực hiện thỏa thuận rút quân, Lê Nhân Chú cùng Lê Tư Tề được cử vào thành Đông Quan làm con tin, nhằm bảo đảm việc thực hiện cam kết giữa hai bên. Ngày 22 tháng 11 năm Đinh Mùi, tức ngày 10 tháng 12 năm 1427, ông cùng Lê Lợi và các tướng lĩnh tham dự Hội thề Đông Quan với Vương Thông. Sự kiện này đánh dấu bước kết thúc về cơ bản của cuộc kháng chiến chống quân Minh.
Được phong thưởng và tham gia triều chính
Sau khi cuộc kháng chiến thắng lợi, Lê Nhân Chú được Lê Thái Tổ phong làm Suy trung Tán trị Hiệp mưu Dương vũ công thần, Nhập nội kiểm hiệu, Bình chương quân quốc trọng sự. Ông được giao đứng đầu hàng võ trong triều đình, đồng thời kiêm coi việc chính sự nhà nước.
Trong bài chế ban cho Lê Nhân Chú, Lê Thái Tổ nhấn mạnh mối quan hệ giữa vua và tôi, ví người bề tôi có tài với rường cột giúp cho ngôi nhà vững chắc. Nhà vua ghi nhận ông là người có tài phò tá, tận trung với đất nước, vừa có công lao quân sự vừa có khả năng đảm đương chính sự. Bài chế cũng nhắc đến những gian khổ và chiến công của ông trong các trận đánh ở Bồ Đằng, Khả Lưu, Chi Lăng và Xương Giang.
Tháng 5 năm 1429, Lê Thái Tổ cho khắc biển công thần, Lê Nhân Chú được phong Á Thượng hầu, đứng thứ năm trong danh sách. Ông cũng tham gia việc mang kim sách phong tước cho hai người con của Lê Thái Tổ là Lê Tư Tề và Lê Nguyên Long. Năm 1431, ông được chuyển làm Nhập nội tư khấu.
Như vậy, sau thời kỳ chiến tranh, Lê Nhân Chú tiếp tục đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong bộ máy chính quyền Lê sơ. Vai trò của ông được mở rộng từ một võ tướng trên chiến trường sang một đại thần tham gia quản lý và điều hành chính sự.
Qua đời – thờ phụng
Sau khi Lê Thái Tổ qua đời năm 1433, Lê Thái Tông lên ngôi khi còn nhỏ tuổi, Lê Sát giữ vai trò phụ chính. Do ghen ghét Lê Nhân Chú, Lê Sát đã ngầm sai người đầu độc khiến ông qua đời. Về sau, khi Lê Thái Tông trưởng thành và trực tiếp nắm quyền, nhà vua biết được nỗi oan của Lê Nhân Chú, đồng thời trị tội Lê Sát.
Năm Hồng Đức thứ 15 (1484), Lê Nhân Chú được vua Lê Thánh Tông truy tặng chức Thái phó, tước Vinh quốc công. Việc truy tặng này thể hiện sự ghi nhận của triều đình đối với công lao và địa vị của ông trong quá trình khai lập triều Lê sơ.
Hiện nay tại các tỉnh, thành phố như Hà Nội, Hồ Chí Minh, Thái Nguyên, Bắc Ninh đều có con đường mang tên ông.
Nhận định – đánh giá
Lê Nhân Chú là một trong những công thần có đóng góp quan trọng đối với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và sự hình thành triều Lê sơ. Từ xuất thân nghèo khó, từng làm nghề buôn bán, ông gia nhập lực lượng Lam Sơn và từng bước trưởng thành qua thực tiễn chiến đấu. Sự nghiệp của ông gắn liền với nhiều chiến dịch quan trọng, từ Khả Lưu, thành Tây Đô đến Chi Lăng – Xương Giang, trong đó nổi bật là vai trò phối hợp chỉ huy và tổ chức chiến đấu chống các đạo viện binh của quân Minh năm 1427. Sau thắng lợi quân sự, ông không chỉ được phong thưởng về công lao chiến trận mà còn được giao đứng đầu hàng võ, kiêm coi việc chính sự nhà nước. Điều đó cho thấy vị trí của ông trong triều đình không chỉ được xác lập bởi chiến công mà còn gắn với yêu cầu xây dựng và củng cố chính quyền sau chiến tranh.
Lời nhận xét của Lê Thái Tổ về Lê Nhân Chú trong bài chế được Lê Quý Đôn trong Đại Việt thông sử như sau:
“Tài năng như cây tùng cây bách; chất người như ngọc phan, ngọc dư. Thấy nước nhà trong con hoạn nạn; nghĩ nghiệp vua không thể thiên an. Núi Linh sơn đói khổ mấy tuần, người hằng lo lắng; xứ Ai Lao muôn phần vất vả, người chẳng tiếc thân. Cứu nguy phù suy, giành lại cơ đồ trong những ngày cháo rau cơm hẩm; trừ hung dẹp bạo, quét thanh trời đất khỏi tai ương ngựa sắt gươm vàng. Trận đánh ở Bồ Đằng, Khả Lưu như trúc chẻ tro bay; trận đánh ở Xương Giang, Chí Lăng như băng tan, ngói lở. Giúp nên nghiệp lớn, càng rõ công to sáng nghiệp là khó khăn, người đã lấy võ công mà dẹp nạn, thủ thành không phải dễ, nước cần có hiền tài để giúp phò. Vậy cho ngươi đứng đầu hàng võ trong triều kiêm coi chính sự nhà nước.“1
Tuy nhiên, cuộc đời Lê Nhân Chú cũng phản ánh những xung đột trong nội bộ triều đình Lê sơ thời kỳ đầu. Cái chết do bị đầu độc theo ghi chép của sử liệu, cùng việc Lê Sát bị trị tội sau đó, cho thấy những tranh chấp quyền lực trong triều đình có thể ảnh hưởng trực tiếp đến số phận của các công thần khai quốc. Việc ông được truy tặng Thái phó, Vinh quốc công vào năm 1484 là sự khẳng định lại công lao và vị trí của nhân vật này trong lịch sử triều Lê sơ.
Chú thích
Tài liệu tham khảo
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Lê Nhân Chú (?–1433), originally surnamed Lưu, was a native of An Thuận Thượng Commune, Đại Từ District. Born into a poor family, he had to make a living as a merchant in his youth. According to the Đại Việt thông sử (Comprehensive History of Đại Việt), on one occasion while staying overnight at a temple dedicated to a deity, he had a dream in which he encountered an auspicious omen. He later went to Lam Sơn, joined Lê Lợi in raising the banner of revolt, and was appointed Deputy Commander of a cavalry guard unit under the Thiết Đột army.
Despite his commoner background, Lê Nhân Chú entered military service at an early stage and became closely associated with the Lam Sơn uprising from its first years. In 1416, he was one of the eighteen men who joined Lê Lợi in the Lũng Nhai Oath. From that point onward, his life was closely tied to the formation, development, and eventual victory of the Lam Sơn insurgent forces. After the resistance war ended, he was granted the royal surname, changing his name from Lưu Nhân Chú to Lê Nhân Chú.
Historical Context
Lê Nhân Chú came of age during a particularly significant period in the history of Đại Việt, when the country was under Ming rule and the resistance movement led by Lê Lợi was gradually taking shape. The early years of the Lam Sơn uprising were marked by great hardship. Its forces remained limited, were constantly compelled to relocate, and had to confront an opponent superior in both troop strength and military equipment.
Under such circumstances, building up military forces, expanding areas of operation, and gradually shifting from a defensive posture to active offensive operations required the participation of commanders capable of both fighting and organizing troops. Lê Nhân Chú belonged to the generation of military leaders who matured directly through the uprising. His military activities extended from the difficult early period in the Lam Sơn region to the decisive campaigns at the end of the war, particularly the Chi Lăng–Xương Giang campaign of 1427.
Career
Participation in the Lam Sơn Uprising and Early Military Achievements
From the early years of his service under Lê Lợi, Lê Nhân Chú directly took part in combat and fought in numerous battles in the Chí Linh mountain region, sharing with the Lam Sơn forces the severe hardships of the uprising’s initial stage.
In 1424, during the Battle of Khả Lưu, he charged ahead to break the enemy formation, contributing to the Lam Sơn army’s victory. In 1425, together with Lê Sát and Lê Triện, he attacked Ming forces at Tây Đô Citadel and was granted the title Thông hầu. These successive military achievements elevated Lê Nhân Chú from a martial commander participating in the uprising to one of the important leaders of the insurgent army.
By 1426, as the course of the war began to turn in favor of Lam Sơn, he was entrusted with a strategically important mission: leading 2,000 troops to the administrative regions of Trường Yên, Thiên Trường, Tân Hưng, and Kiến Xương in order to block the Ming army’s retreat routes. After securing these areas, he continued to coordinate with other generals in advancing toward Khoái Châu, Lạng Giang, and Bắc Giang, both bringing districts and prefectures under control and preventing reinforcements from entering through Khâu Ôn.
Thus, during this period, Lê Nhân Chú’s role was demonstrated not only by his ability to fight directly in battle, but also by his capacity to organize forces and carry out military missions closely connected to the overall strategy of the Lam Sơn army.
Role in the Chi Lăng–Xương Giang Campaign
In 1427, Lê Nhân Chú was promoted to the offices of Hành quân đô đốc tổng quản and Nhập nội đại tư mã, placed in command of the four guards known as the Front, Rear, Left, and Right Guards, while also overseeing the military affairs of the Tân Guard. In June of the same year, he was promoted to the office of Tư không. His successive appointments to important positions reflected Lê Lợi’s confidence in both his abilities and his contributions.
In the autumn of 1427, when the Ming army under Liễu Thăng advanced into Đại Việt in an attempt to relieve Vương Thông at Đông Quan, Lê Nhân Chú was ordered to join Lê Sát in leading 10,000 troops and five elephants to set an ambush at Chi Lăng Pass. The two commanders coordinated a feigned-retreat strategy, ordering Lê Lựu to pretend to be defeated in order to lure the Ming forces into the ambush zone, after which the Lam Sơn troops launched a surprise attack. The Lam Sơn army killed Liễu Thăng at Mã Yên Mountain and subsequently defeated the forces commanded by Lương Minh, Thôi Tụ, and Hoàng Phúc.
Following the victory at Chi Lăng, the Lam Sơn army continued its offensive at Xương Giang, annihilating and capturing most of the Ming forces, including the general Hoàng Phúc. The repeated defeats of the relief armies forced Mộc Thạnh to retreat, while Vương Thông found himself surrounded and was compelled to seek peace negotiations.
During the implementation of the withdrawal agreement, Lê Nhân Chú and Lê Tư Tề were sent into Đông Quan Citadel as hostages in order to guarantee the fulfillment of the commitments made by both sides. On the 22nd day of the 11th lunar month in the year Đinh Mùi, corresponding to December 10, 1427, he joined Lê Lợi and other commanders in taking part in the Đông Quan Oath with Vương Thông. This event essentially marked the end of the resistance war against the Ming army.
Honors and Participation in Court Affairs
After the successful conclusion of the resistance war, Lê Nhân Chú was appointed by Lê Thái Tổ as Suy trung Tán trị Hiệp mưu Dương vũ công thần, Nhập nội kiểm hiệu, and Bình chương quân quốc trọng sự. He was placed at the head of the military officials at court while also being entrusted with the administration of state affairs.
In the imperial edict issued to Lê Nhân Chú, Lê Thái Tổ emphasized the relationship between ruler and minister, comparing a talented minister to the pillars and beams that help keep a house standing firm. The king acknowledged him as a capable assistant who had shown complete loyalty to the country, possessing both military achievements and the ability to handle matters of governance. The edict also recalled the hardships he had endured and the victories he had won in battles at Bồ Đằng, Khả Lưu, Chi Lăng, and Xương Giang.
In May 1429, when Lê Thái Tổ ordered plaques honoring meritorious officials to be engraved, Lê Nhân Chú was granted the title Á Thượng hầu and ranked fifth on the list. He also took part in carrying the golden investiture books conferring titles upon Lê Thái Tổ’s two sons, Lê Tư Tề and Nguyên Long. In 1431, he was transferred to the office of Nhập nội tư khấu.
Thus, after the war, Lê Nhân Chú continued to hold important positions within the administrative apparatus of the Early Lê dynasty. His role expanded from that of a military commander on the battlefield to that of a high-ranking court official participating in the management and administration of state affairs.
Death and Worship
After Lê Thái Tổ died in 1433, Lê Thái Tông ascended the throne while still very young, and Lê Sát assumed the role of regent. According to historical sources, because Lê Sát was jealous of Lê Nhân Chú, he secretly ordered someone to poison him, causing his death. Later, when Lê Thái Tông came of age and began exercising power directly, the king learned of the injustice suffered by Lê Nhân Chú and subsequently punished Lê Sát.
In the fifteenth year of the Hồng Đức era (1484), Lê Nhân Chú was posthumously granted by Lê Thánh Tông the office of Thái phó and the title Vinh quốc công. This posthumous honor reflected the court’s recognition of his contributions and status in the process of establishing the Early Lê dynasty.
Assessment
Lê Nhân Chú was one of the meritorious officials who made important contributions to the Lam Sơn uprising and to the establishment of the Early Lê dynasty. Rising from a poor background and having once made his living as a merchant, he joined the Lam Sơn forces and gradually matured through practical military experience. His career was closely associated with many important campaigns, from Khả Lưu and Tây Đô Citadel to Chi Lăng–Xương Giang, with his particularly notable role being the coordination of command and the organization of combat operations against Ming relief armies in 1427.
Following the military victory, he was not only rewarded for his battlefield achievements but was also appointed to head the military officials and simultaneously entrusted with the administration of state affairs. This demonstrates that his position at court was established not only through military merit, but also through the demands of building and consolidating the government after the war.
However, the life of Lê Nhân Chú also reflects the internal conflicts within the Early Lê court during its initial period. His death by poisoning, as recorded in historical sources, together with the subsequent punishment of Lê Sát, indicates that struggles for power within the court could directly affect the fate of the dynasty’s founding meritorious officials. His posthumous appointment as Thái phó and his elevation to the title Vinh quốc công in 1484 reaffirmed his contributions and his position in the history of the Early Lê dynasty.
References
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Pháp (Français)
Origines et biographie
Lê Nhân Chú (? – 1433), qui portait à l’origine le nom de famille Lưu, était originaire du village d’An Thuận Thượng, district de Đại Từ. Durant son enfance, sa famille vivait dans la pauvreté et il dut exercer le métier de commerçant pour subvenir à ses besoins. Selon le Đại Việt thông sử, alors qu’il passait une nuit dans un temple consacré à une divinité, il fit un rêve annonciateur d’un heureux présage. Par la suite, il se rendit à Lam Sơn, rejoignit Lê Lợi lorsque celui-ci leva l’étendard de l’insurrection et fut nommé commandant adjoint d’une unité de cavalerie appartenant aux troupes d’élite Thiết Đột.
Issu d’un milieu modeste mais engagé très tôt dans la carrière militaire, Lê Nhân Chú fut associé à l’insurrection de Lam Sơn dès ses premières années. En 1416, il fut l’un des dix-huit hommes qui participèrent, aux côtés de Lê Lợi, au serment de Lũng Nhai. Dès lors, sa vie fut étroitement liée à la formation, au développement et à la victoire de l’armée insurgée de Lam Sơn. Après la fin de la guerre de résistance, le souverain lui accorda le nom de famille royal : Lưu Nhân Chú devint ainsi Lê Nhân Chú.
Contexte historique
Lê Nhân Chú atteignit l’âge adulte au cours d’une période particulière de l’histoire du Đại Việt, alors que le pays était sous la domination de la dynastie Ming et que le mouvement de résistance dirigé par Lê Lợi prenait progressivement forme. Les premières années de l’insurrection de Lam Sơn furent extrêmement difficiles : les forces insurgées étaient encore limitées, devaient se déplacer sans cesse et affronter un adversaire disposant d’une supériorité aussi bien numérique que matérielle.
Dans ce contexte, la constitution des forces, l’extension du territoire contrôlé et le passage progressif d’une posture défensive à une stratégie offensive exigeaient l’intervention d’un corps de généraux capables à la fois de combattre et d’organiser l’armée. Lê Nhân Chú appartenait à cette génération de chefs militaires formés directement dans le cadre de l’insurrection. Ses activités militaires s’étendirent des premières années difficiles dans la région de Lam Sơn jusqu’aux campagnes décisives de la fin de la guerre, notamment celle de Chi Lăng – Xương Giang en 1427.
Carrière
Participation à l’insurrection de Lam Sơn et premières victoires
Dès les premières années passées aux côtés de Lê Lợi, Lê Nhân Chú participa directement aux combats et prit part à de nombreux affrontements dans les montagnes de Chí Linh, partageant avec l’armée insurgée les dures épreuves des débuts de l’insurrection.
En 1424, lors de la bataille de Khả Lưu, il se porta en première ligne pour enfoncer les positions ennemies, contribuant ainsi à la victoire des forces de Lam Sơn. En 1425, aux côtés de Lê Sát et de Lê Triện, il attaqua les forces Ming dans la citadelle de Tây Đô et reçut le titre de Thông hầu. Ces succès successifs firent de Lê Nhân Chú, jusque-là simple général engagé dans l’insurrection, l’un des principaux commandants de l’armée insurgée.
En 1426, alors que la situation militaire commençait à évoluer en faveur de Lam Sơn, une mission de nature stratégique lui fut confiée : à la tête de 2 000 soldats, il se rendit dans les circonscriptions de Trường Yên, Thiên Trường, Tân Hưng et Kiến Xương afin de couper les voies de retraite des troupes Ming. Après avoir pris le contrôle de ces territoires, il poursuivit sa coordination avec d’autres généraux en direction de Khoái Châu, Lạng Giang et Bắc Giang, soumettant progressivement les districts tout en empêchant l’arrivée de renforts ennemis en provenance de Khâu Ôn.
Ainsi, à cette époque, le rôle de Lê Nhân Chú ne se limita pas à ses capacités de combattant sur le terrain : il démontra également son aptitude à organiser les forces et à mener des opérations militaires directement liées à la stratégie générale de l’armée insurgée.
Rôle dans la campagne de Chi Lăng – Xương Giang
En 1427, Lê Nhân Chú fut promu aux fonctions de Hành quân đô đốc tổng quản et de Nhập nội đại tư mã. Il reçut le commandement des quatre gardes de l’Avant, de l’Arrière, de la Gauche et de la Droite, tout en supervisant également les affaires militaires de la nouvelle garde. En juin de la même année, il fut promu au poste de Tư không. Le fait qu’il se soit vu confier successivement de telles responsabilités reflète la confiance que Lê Lợi accordait à ses capacités et à ses mérites.
À l’automne 1427, lorsque l’armée Ming commandée par Liễu Thăng pénétra au Đại Việt afin de secourir Vương Thông, assiégé à Đông Quan, Lê Nhân Chú reçut l’ordre de se rendre avec Lê Sát à Chi Lăng à la tête de dix mille soldats et de cinq éléphants de guerre afin d’y établir une embuscade. Les deux hommes élaborèrent ensemble une stratégie de diversion : ils chargèrent Lê Lựu de simuler une défaite afin d’attirer les troupes Ming dans le dispositif d’embuscade, avant de lancer une attaque surprise. Les forces de Lam Sơn tuèrent Liễu Thăng au mont Mã Yên, puis poursuivirent leur offensive en battant les contingents placés sous le commandement de Lương Minh, Thôi Tụ et Hoàng Phúc.
Après la victoire de Chi Lăng, les forces de Lam Sơn poursuivirent leur offensive à Xương Giang, où elles anéantirent ou capturèrent la majeure partie des troupes Ming, notamment le général Hoàng Phúc. Les défaites successives subies par les différentes armées de renfort contraignirent Mộc Thạnh à se retirer, tandis que Vương Thông, désormais encerclé, fut obligé de demander des négociations de paix.
Dans le cadre de la mise en œuvre de l’accord de retrait des troupes, Lê Nhân Chú et Lê Tư Tề furent envoyés dans la citadelle de Đông Quan en qualité d’otages, afin de garantir le respect des engagements pris par les deux camps. Le 22e jour du 11e mois de l’année Đinh Mùi, correspondant au 10 décembre 1427, il participa avec Lê Lợi et les autres généraux au serment de Đông Quan conclu avec Vương Thông. Cet événement marqua, pour l’essentiel, la fin de la guerre de résistance contre les Ming.
Récompenses et participation aux affaires de l’État
Après la victoire de la guerre de résistance, Lê Nhân Chú reçut de Lê Thái Tổ les titres de Suy trung Tán trị Hiệp mưu Dương vũ công thần, Nhập nội kiểm hiệu et Bình chương quân quốc trọng sự. Il fut placé à la tête des dignitaires militaires de la cour, tout en participant parallèlement à la conduite des affaires de l’État.
Dans le décret accordé à Lê Nhân Chú, Lê Thái Tổ mettait l’accent sur la relation entre le souverain et ses sujets, comparant le ministre talentueux à une poutre maîtresse assurant la solidité d’un édifice. Le roi reconnaissait en lui un homme doué pour assister le souverain, d’une loyauté entière envers le pays, ayant à la fois acquis de grands mérites militaires et démontré sa capacité à prendre en charge les affaires civiles. Le décret rappelait également les difficultés qu’il avait traversées et ses exploits lors des batailles de Bồ Đằng, Khả Lưu, Chi Lăng et Xương Giang.
En mai 1429, lorsque Lê Thái Tổ fit graver la liste des grands serviteurs méritants, Lê Nhân Chú reçut le titre de Á Thượng hầu et occupa la cinquième place sur cette liste. Il participa également à la remise des diplômes impériaux conférant des titres aux deux fils de Lê Thái Tổ, Lê Tư Tề et Nguyên Long. En 1431, il fut nommé Nhập nội tư khấu.
Ainsi, après la période de guerre, Lê Nhân Chú continua d’occuper des fonctions importantes au sein de l’appareil gouvernemental de la première dynastie des Lê. Son rôle s’élargit : de général sur les champs de bataille, il devint un grand dignitaire participant à l’administration et à la direction des affaires de l’État.
Mort et culte posthume
Après la mort de Lê Thái Tổ en 1433, Lê Thái Tông monta sur le trône alors qu’il était encore très jeune, tandis que Lê Sát exerçait la régence. Selon les sources, jaloux de Lê Nhân Chú, Lê Sát aurait secrètement ordonné à quelqu’un de l’empoisonner, provoquant ainsi sa mort. Plus tard, lorsque Lê Thái Tông fut devenu adulte et exerça directement le pouvoir, le roi apprit l’injustice dont Lê Nhân Chú avait été victime et sanctionna également Lê Sát.
En la quinzième année de l’ère Hồng Đức, soit en 1484, Lê Thánh Tông conféra à titre posthume à Lê Nhân Chú la fonction de Thái phó ainsi que le titre de Vinh quốc công. Cette distinction posthume témoignait de la reconnaissance de la cour envers ses mérites et sa position dans le processus de fondation de la première dynastie des Lê.
Appréciation et évaluation
Lê Nhân Chú fut l’un des grands serviteurs ayant joué un rôle important dans l’insurrection de Lam Sơn et dans la formation de la première dynastie des Lê. Issu d’un milieu pauvre et ayant autrefois exercé le métier de commerçant, il rejoignit les forces de Lam Sơn et progressa peu à peu grâce à son expérience directe du combat. Sa carrière fut étroitement associée à plusieurs campagnes majeures, de Khả Lưu et de la citadelle de Tây Đô jusqu’à Chi Lăng – Xương Giang. Son rôle dans la coordination du commandement et dans l’organisation des combats contre les armées de renfort Ming en 1427 fut particulièrement remarquable.
Après les victoires militaires, il ne reçut pas seulement des récompenses pour ses exploits sur le champ de bataille : il fut également placé à la tête des dignitaires militaires et chargé parallèlement de participer à la gestion des affaires de l’État. Cela montre que sa position au sein de la cour ne reposait pas uniquement sur ses victoires militaires, mais s’inscrivait également dans les exigences liées à la construction et à la consolidation du pouvoir après la guerre.
Toutefois, la vie de Lê Nhân Chú reflète aussi les conflits internes qui marquèrent les premières années de la dynastie Lê. Sa mort par empoisonnement, telle qu’elle est rapportée dans les sources historiques, ainsi que la condamnation ultérieure de Lê Sát, montrent que les luttes de pouvoir au sein de la cour pouvaient avoir une influence directe sur le destin des grands serviteurs ayant participé à la fondation de la dynastie. Le fait qu’il ait reçu à titre posthume les titres de Thái phó et de Vinh quốc công en 1484 constitua une nouvelle reconnaissance de ses mérites et de sa place dans l’histoire de la première dynastie des Lê.
Références bibliographiques
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Trung (中文)
身世
Lê Nhân Chú（？—1433），原姓 Lưu，籍贯为 Đại Từ 县 An Thuận Thượng 社。幼年时家境贫寒，为维持生计，他曾以经商为业。据《Đại Việt thông sử》（《大越通史》）记载，有一次他夜宿神庙时，梦中遇到吉兆。此后，他前往 Lam Sơn，追随 Lê Lợi 举旗起义，并被任命为 Thiết đột 军骑兵卫的 Thứ thủ 一职。
Lê Nhân Chú 虽出身平民，却很早便走上军旅生涯，并从 Lam Sơn 起义初期便始终参与其中。1416年，他是与 Lê Lợi 一同参加 Lũng Nhai 会盟的十八人之一。自此，他的一生便与 Lam Sơn 义军的形成、发展及最终胜利紧密相连。抗明战争结束后，他获赐国姓，由 Lưu Nhân Chú 改为 Lê Nhân Chú。
历史背景
Lê Nhân Chú 成长于 Đại Việt 历史上的一个特殊时期。当时，国家正处于明朝统治之下，而由 Lê Lợi 领导的抗明运动也在逐步形成。Lam Sơn 起义初期极其艰难，义军力量有限，不得不频繁转移，并持续面对在兵力和装备方面均占优势的对手。
在这种形势下，要发展军事力量、扩大活动区域，并逐步由防御转向主动进攻，就需要一批既具备作战能力又能够组织军队的将领。Lê Nhân Chú 正是直接从起义战争中成长起来的将领之一。他的军事活动贯穿了从 Lam Sơn 地区艰苦的起义初期直到战争末期的决定性战役，其中尤以1427年的 Chi Lăng－Xương Giang 战役最为重要。
生平事业
参加 Lam Sơn 起义及早期战功
从追随 Lê Lợi 的最初几年起，Lê Nhân Chú 便亲自冲锋陷阵，经历了 Chí Linh 山区的多次战斗，与义军共同度过了起义初期最为艰苦的岁月。
1424年，在 Khả Lưu 之战中，他率先冲入敌阵，为 Lam Sơn 军取得胜利作出了贡献。1425年，他与 Lê Sát、Lê Triện 一同进攻 Tây Đô 城的明军，并获封 Thông hầu。接连取得的战功，使 Lê Nhân Chú 从一名参加起义的武将逐渐成为义军的重要指挥者之一。
至1426年，随着战争局势开始向 Lam Sơn 方面有利的方向发展，他被赋予一项具有战略意义的任务：率领2,000名士兵前往 Trường Yên、Thiên Trường、Tân Hưng、Kiến Xương 等路，截断明军的退路。在控制这些地区以后，他又继续与其他将领配合，进军 Khoái Châu、Lạng Giang、Bắc Giang，一方面平定各州县，另一方面阻止来自 Khâu Ôn 的明军援军进入。
因此，Lê Nhân Chú 在这一阶段的作用不仅体现在直接作战能力上，还表现为组织军事力量以及执行与义军总体战略相结合的军事任务的能力。
在 Chi Lăng－Xương Giang 战役中的作用
1427年，Lê Nhân Chú 被晋升为 Hành quân đô đốc tổng quản、Nhập nội đại tư mã，统领前、后、左、右四卫，并兼管 Tân vệ 军务。同年六月，他又升任 Tư không。连续获授重要官职，反映出 Lê Lợi 对其能力与功绩的高度信任。
1427年秋，Liễu Thăng 率领明军进入 Đại Việt，试图解救被困于 Đông Quan 的 Vương Thông。Lê Nhân Chú 奉命与 Lê Sát 一同率领一万名士兵和五头战象，在 Chi Lăng 关设伏。二人共同制定诱敌之计，命 Lê Lựu 佯败，引诱明军深入伏击阵地，随后发动突然袭击。Lam Sơn 军在 Mã Yên 山斩杀 Liễu Thăng，继而又击败由 Lương Minh、Thôi Tụ 和 Hoàng Phúc 指挥的明军。
Chi Lăng 获胜以后，Lam Sơn 军继续在 Xương Giang 发动进攻，歼灭并俘获明军大部分兵力，其中包括将领 Hoàng Phúc。各路援军接连失败，使 Mộc Thạnh 被迫撤退，而 Vương Thông 则陷入被包围的局面，最终不得不请求议和。
在落实撤军协议的过程中，Lê Nhân Chú 与 Lê Tư Tề 被派入 Đông Quan 城充当人质，以确保双方履行约定。丁未年十一月二十二日，即1427年12月10日，他与 Lê Lợi 以及其他将领一道参加了与 Vương Thông 举行的 Đông Quan 会盟。这一事件标志着抗明战争基本结束。
受封奖赏并参与朝政
抗明战争取得胜利后，Lê Nhân Chú 被 Lê Thái Tổ 授予 Suy trung Tán trị Hiệp mưu Dương vũ công thần、Nhập nội kiểm hiệu、Bình chương quân quốc trọng sự 等职衔。他被安排居朝廷武臣之首，同时兼理国家政务。
在授予 Lê Nhân Chú 的制文中，Lê Thái Tổ 强调君臣之间的关系，并将有才干的臣子比作支撑房屋、使其稳固的栋梁。国王称赞他具有辅佐之才，对国家尽忠，不但立有军事功勋，也具备处理政务的能力。制文同时提及他在 Bồ Đằng、Khả Lưu、Chi Lăng 和 Xương Giang 等战役中经历的艰苦与建立的战功。
1429年五月，Lê Thái Tổ 命人镌刻功臣名牌，Lê Nhân Chú 被封为 Á Thượng hầu，在名单中位列第五。他还参与持金册册封 Lê Thái Tổ 的两位儿子 Lê Tư Tề 与 Nguyên Long。1431年，他改任 Nhập nội tư khấu。
由此可见，战争结束以后，Lê Nhân Chú 仍继续在黎初王朝政权机构中担任重要职务。他的身份也由战场上的武将，进一步转变为参与国家政务管理与行政事务的大臣。
去世与奉祀
1433年 Lê Thái Tổ 去世后，Lê Thái Tông 即位时年纪尚幼，Lê Sát 担任辅政大臣。据史料记载，由于嫉恨 Lê Nhân Chú，Lê Sát 暗中派人下毒，致使其身亡。后来，当 Lê Thái Tông 成年并亲自执政后，得知 Lê Nhân Chú 所受的冤屈，同时对 Lê Sát 予以治罪。
洪德十五年（1484），Lê Nhân Chú 被 Lê Thánh Tông 追赠为 Thái phó，并追封 Vinh quốc công。这次追赠体现出朝廷对于他在黎初王朝创建过程中所建立功绩及其历史地位的再次确认。
评价
Lê Nhân Chú 是对 Lam Sơn 起义以及黎初王朝建立作出重要贡献的开国功臣之一。他出身贫寒，曾以经商为生，后来加入 Lam Sơn 起义军，并在长期战争实践中逐步成长。他的军事生涯与多次重要战役紧密相关，从 Khả Lưu、Tây Đô 城直到 Chi Lăng－Xương Giang，其中尤以1427年配合指挥、组织作战，抗击明军各路援军的作用最为突出。
在军事胜利以后，他不仅因战功而获得封赏，还被安排居武臣之首，并兼管国家政务。这说明，他在朝廷中的地位并不仅仅建立在战场功绩之上，同时也与战后建立、巩固国家政权的需要密切相关。
然而，Lê Nhân Chú 的一生也反映了黎初王朝早期朝廷内部的矛盾冲突。根据史料记载，他最终遭下毒身亡，而 Lê Sát 后来又因此受到惩处，这表明朝廷内部的权力斗争可能直接影响开国功臣的命运。1484年，Lê Nhân Chú 获追赠 Thái phó、Vinh quốc công，则再次确认了他在黎初王朝历史中的功绩与地位。
参考文献
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
