Tên di sản: Lễ hội vật làng Vĩnh Khê
Tên gọi khác: Hội vật Vĩnh Khê, Hội vật làng Vĩnh Khê
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Vĩnh Khê và khu vực sân đình làng Vĩnh Khê, nay thuộc phường An Hải, thành phố Hải Phòng
Thời gian tổ chức: Những ngày đầu tháng Giêng âm lịch hằng năm, chính hội vào ngày mùng 7 tháng Giêng
Đối tượng tưởng niệm: Nhị vị Thành hoàng Vũ Dao và Vũ Sào; lễ hội đồng thời gắn với việc tri ân danh tướng Phạm Tử Nghi được phối thờ tại đình Vĩnh Khê
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân làng Vĩnh Khê cùng các dòng họ, bậc cao niên, đô vật và các thế hệ thanh thiếu niên địa phương
Nghi thức, hoạt động đặc trưng: Tế lễ Thành hoàng, nghi thức “vật giao điệp”, khai sới và thi đấu vật theo lệ làng; các đô vật không phân hạng cân, lứa tuổi, có thể thách đấu với nhau
Ghi danh: Lễ hội vật làng Vĩnh Khê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018.
Nguồn gốc lễ hội
Lễ hội vật làng Vĩnh Khê có lịch sử gần 700 năm, được hình thành từ thời Trần, khoảng thế kỷ XIV. Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ phụng hai anh em song sinh Vũ Dao và Vũ Sào, những vị Thành hoàng được người dân địa phương tưởng nhớ là các tướng tài, có công giúp vua đánh giặc, đồng thời giúp dân lập làng, bảo vệ xóm thôn và xây dựng cuộc sống yên bình.
Theo truyền thống địa phương, phong trào võ vật ở Vĩnh Khê bắt nguồn từ việc hai vị tướng rèn luyện quân sĩ. Từ hoạt động luyện võ phục vụ chiến trận, môn vật dần đi vào đời sống của dân làng, được các thế hệ tiếp nối và trở thành một phần quan trọng của lễ hội đầu xuân.
Đình Vĩnh Khê còn phối thờ danh tướng Phạm Tử Nghi, người làng Niệm Nghĩa, huyện An Dương thuộc phủ Kinh Môn xưa. Vì vậy, việc tổ chức lễ hội cũng mang ý nghĩa tưởng nhớ, tri ân những người có công với quê hương, đất nước.
Lễ hội đầu xuân và nghi lễ tưởng niệm Thành hoàng
Hằng năm, vào những ngày đầu tháng Giêng âm lịch, người dân Vĩnh Khê tổ chức lễ hội tại đình làng. Ngày mùng 7 tháng Giêng là ngày chính hội, thu hút đông đảo người dân, các đô vật và khách thập phương tham dự.
Phần lễ được tiến hành trang trọng nhằm tưởng nhớ công lao của các vị Thành hoàng và tiền nhân. Người dân dâng những lễ vật, sản vật do mình làm ra để bày tỏ lòng biết ơn, đồng thời cầu mong một năm mới quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, gia đình hạnh phúc và cuộc sống no đủ.
Sau những nghi lễ truyền thống, tiếng trống khai hội vang lên, mở đầu cho những cuộc tranh tài trên sới vật trước sân đình.
Nghi thức “vật giao điệp”
Một trong những nét đặc biệt của lễ hội là nghi thức “vật giao điệp”, được thực hiện trước khi chính thức khai màn sới vật.
Hai vị cao tuổi đại diện cho hai dòng họ lớn trong làng, khăn áo chỉnh tề, thực hiện các động tác vật trong đình Vĩnh Khê trước sự chứng kiến của các vị thần được thờ phụng. Đây không phải một trận vật nhằm phân định thắng thua mà là nghi thức truyền thống mở đầu hội vật.
Theo lệ xưa, người được lựa chọn thực hiện “vật giao điệp” phải đáp ứng những tiêu chuẩn khá nghiêm ngặt: trên 70 tuổi, sinh ra và lớn lên tại làng, gia đình song toàn, có lối sống tốt, con cháu đầy đủ và thành đạt, bản thân được cộng đồng kính trọng.
Đối với các bậc cao niên Vĩnh Khê, được tham gia “vật giao điệp” là một niềm vinh dự không chỉ của cá nhân mà còn của cả gia đình và dòng họ.
Sới vật và lệ đấu đặc biệt của làng Vĩnh Khê
Điểm nổi bật của hội vật Vĩnh Khê nằm ở những quy định thi đấu được duy trì theo lệ làng. Các đô vật tranh tài không phân hạng cân và lứa tuổi, vì vậy thanh niên địa phương có thể thách đấu với những đô vật nhiều kinh nghiệm, thậm chí các kiện tướng vật; khách thập phương cũng có thể tham gia tranh tài với người địa phương.
Mỗi trận gồm 3 hiệp, mỗi hiệp 3 phút. Nếu kết thúc ba hiệp vẫn chưa phân thắng bại, hai đô vật bước vào hiệp phụ. Hiệp phụ không giới hạn thời gian và chỉ kết thúc khi có người giành chiến thắng tuyệt đối.
Theo lệ đấu được duy trì tại lễ hội, một đô vật được tính thắng tuyệt đối khi hạ đối phương để hai vai; hoặc một bên mông; hoặc hai mông và một vai chạm thảm cùng lúc trong khoảng 2 giây.
Những quy định này khiến cuộc đấu không chỉ đòi hỏi sức khỏe mà còn cần kỹ thuật, sự bền bỉ, bản lĩnh và kinh nghiệm. Tinh thần thượng võ cũng được thể hiện ở sự tôn trọng đối thủ và sự cổ vũ của cộng đồng đối với những đô vật có màn thi đấu đẹp.
Gìn giữ nghề vật qua các thế hệ
Sới vật Vĩnh Khê không chỉ dành cho những đô vật trong làng. Qua nhiều năm, lễ hội đã thu hút các đô vật cổ truyền và vận động viên đến từ Hải Phòng cùng nhiều tỉnh, thành phố khác tham gia tranh tài.
Từ chính phong trào vật của địa phương, nhiều đô vật có thành tích trong hoạt động thể dục thể thao của thành phố đã được phát hiện và rèn luyện. Đặc biệt, từ năm 2025, Câu lạc bộ Vật Vĩnh Khê được thành lập, thu hút đông đảo thanh thiếu niên địa phương tham gia tập luyện. Đây là một hình thức tiếp nối trực tiếp truyền thống vật của làng, tạo điều kiện để những kỹ thuật và tinh thần của hội vật được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau.
Giá trị của Lễ hội vật làng Vĩnh Khê
Giá trị lịch sử: Lễ hội có lịch sử gần 700 năm, gắn với việc tưởng niệm nhị vị Thành hoàng Vũ Dao, Vũ Sào và truyền thống võ vật được lưu truyền tại Vĩnh Khê từ thời Trần.
Giá trị tín ngưỡng: Việc tế lễ và tổ chức hội vật trước đình thể hiện lòng tri ân của cộng đồng đối với các vị Thành hoàng, tiền nhân và những người có công với quê hương, đất nước.
Giá trị thượng võ: Những cuộc tranh tài đề cao sức khỏe, kỹ thuật, bản lĩnh và tinh thần thi đấu. Việc không phân hạng cân, tuổi tác và cho phép thách đấu tạo nên nét riêng của sới vật Vĩnh Khê.
Giá trị nghi lễ: Nghi thức “vật giao điệp” do hai vị cao tuổi đại diện các dòng họ thực hiện trước khi mở sới là nét đặc trưng, kết nối hoạt động vật với không gian thiêng của đình làng.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội quy tụ các dòng họ, người cao tuổi, thanh niên, đô vật và người dân cùng tham gia, qua đó củng cố sự gắn kết và niềm tự hào của cộng đồng Vĩnh Khê.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc tưởng nhớ Thành hoàng và duy trì hội vật góp phần giáo dục thế hệ trẻ về đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng yêu quê hương và tinh thần rèn luyện sức khỏe.
Giá trị trao truyền: Việc duy trì nghi thức của các bậc cao niên, tổ chức hội vật hằng năm và thành lập Câu lạc bộ Vật Vĩnh Khê tạo điều kiện để kỹ thuật vật, lệ đấu và những tri thức liên quan đến lễ hội tiếp tục được truyền lại cho thế hệ trẻ.
Lễ hội vật làng Vĩnh Khê là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng và truyền thống võ vật lâu đời của cộng đồng Vĩnh Khê. Từ nghi thức “vật giao điệp” của các bậc cao niên đến những cuộc tranh tài quyết liệt trên sới vật sân đình, lễ hội lưu giữ ký ức về các vị tiền nhân, đồng thời thể hiện rõ tinh thần thượng võ, sức khỏe, bản lĩnh và sự gắn kết cộng đồng. Trải qua gần 700 năm, tiếng trống vật đầu xuân vẫn tiếp tục quy tụ các thế hệ người dân và đô vật, trở thành một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa của làng Vĩnh Khê. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội vật làng Vĩnh Khê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
