Tên di sản: Lễ hội Cầu Ngư xã Ngư Lộc
Tên gọi khác: Lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa; trung tâm nghi lễ gắn với Cụm Di tích Diêm Phố và không gian văn hóa của cộng đồng cư dân ven biển
Thời gian tổ chức: Từ ngày 21 đến ngày 24 tháng Hai âm lịch hằng năm; các hoạt động chính tập trung từ ngày 22 đến 24 tháng Hai
Đối tượng thờ phụng: Các vị thần, Phật được cộng đồng cư dân Diêm Phố – Ngư Lộc thờ phụng và cầu xin che chở cho dân làng, ngư dân trong cuộc sống và những chuyến ra khơi
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân xã Ngư Lộc, đặc biệt là các dòng họ và ngư dân làm nghề khai thác thủy sản
Nghi thức đặc trưng: Làm Long Châu, rước Long Châu, rước kiệu, rước cỗ, tế cầu mát – cầu an, dâng hương và hóa tiễn Long Châu về biển
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3421/QĐ-BVHTTDL ngày 11/9/2017 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Nguồn gốc lễ hội
Theo các bậc cao niên địa phương, Lễ hội Cầu Ngư có từ thời Lê, bắt nguồn từ vùng Diêm Phố xưa, nay thuộc xã Ngư Lộc. Trải qua nhiều thế kỷ, lễ hội vẫn được cộng đồng duy trì và trở thành lễ hội lớn nhất trong năm của địa phương, đồng thời là một trong những lễ hội tiêu biểu của cư dân ven biển xứ Thanh.
Đối với người dân Ngư Lộc, biển vừa là không gian sinh tồn, nguồn sống của bao thế hệ, vừa là nơi luôn tiềm ẩn những bất trắc. Bởi vậy, lễ hội ra đời và tồn tại gắn chặt với đời sống của ngư dân, thể hiện mong ước trời yên biển lặng, mưa thuận gió hòa, người đi biển được bình an, đánh bắt được nhiều tôm cá và cuộc sống dân làng no đủ.
Lễ hội còn là dịp cộng đồng tưởng nhớ, tri ân các vị thần linh, Phật và tiền nhân mà người dân tin rằng đã che chở cho làng biển và những người lênh đênh trên sóng nước.
Long Châu – biểu tượng đặc sắc của lễ hội
Điểm nổi bật nhất của Lễ hội Cầu Ngư Ngư Lộc là Long Châu. Đây là vật thiêng được chuẩn bị công phu và sử dụng trong các nghi lễ chính suốt thời gian diễn ra lễ hội.
Long Châu thực chất là một chiếc thuyền rồng, được làm từ luồng, nứa, giấy màu, xốp và phẩm màu. Hình tượng thuyền rồng mô phỏng quyền năng của các vị thần vùng sông biển, đồng thời trở thành phương tiện biểu tượng để chuyên chở lễ vật và những lời thỉnh nguyện của cộng đồng.
Qua Long Châu, người dân gửi gắm mong ước được thần linh phù hộ khi ra khơi, tránh những tai ương trên biển, trở về an toàn và có những mùa đánh bắt thuận lợi.
Chính vì vậy, từ khâu làm Long Châu, rước Long Châu cho đến nghi thức hóa tiễn Long Châu về biển đều được cộng đồng thực hiện trang trọng.
Mở cửa đền, chùa và chuẩn bị vào hội
Sáng ngày 21 tháng Hai âm lịch, các đền, chùa trong xã lần lượt mở cửa. Người dân bắt đầu thắp hương, dâng lễ và các đội tế tiến hành những nghi thức tế lễ.
Không khí lễ hội lúc này không chỉ tập trung tại một điểm mà lan tỏa trong toàn cộng đồng. Các dòng họ, bản hội, đội tế, phường bát âm, đội khiêng kiệu, chức sắc và người dân cùng tham gia chuẩn bị cho cuộc rước lớn.
Lễ hội vì thế không chỉ là hoạt động của một nhóm người thực hành tín ngưỡng mà trở thành ngày hội chung của cả cộng đồng Ngư Lộc.
Rước Long Châu và tế cầu an
Sáng ngày 22 tháng Hai âm lịch, các đội tế, phường bát âm, phường khiêng kiệu, bản hội, hội đồng kỳ mục, chức sắc trong làng và trưởng các dòng họ tập trung tại đền Thánh Cả để chuẩn bị cuộc rước.
Đoàn rước khởi hành từ đền Thánh Cả đến bãi “đất Phúc”, nay là khu vực Trung tâm Văn hóa xã Ngư Lộc. Long Châu trở thành trung tâm của đoàn rước, thu hút đông đảo người dân và du khách đi theo.
Tại đây, cộng đồng tiến hành lễ tế cầu mát, cầu an, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, biển lặng, dân làng khỏe mạnh và những chuyến ra khơi thuận lợi.
Sau nghi lễ, các dòng họ, người dân và du khách lần lượt dâng lễ, chiêm bái Long Châu.
Quy mô cuộc rước thể hiện rất rõ tính cộng đồng của lễ hội. Theo tư liệu về lễ hội, có thời điểm 81 dòng họ cùng hàng trăm tàu đánh cá của xã Ngư Lộc đều tham gia; đoàn rước kéo dài khoảng 2 km, dọc đường có hàng trăm hương án của người dân bái vọng Long Châu.
Hóa tiễn Long Châu về biển
Chiều ngày 24 tháng Hai âm lịch, lễ hội bước vào một trong những nghi thức quan trọng nhất: hóa tiễn Long Châu về biển.
Nếu nghi thức làm và rước Long Châu thể hiện việc gửi gắm những lời cầu nguyện của cộng đồng thì nghi thức hóa tiễn đánh dấu việc đưa những lời thỉnh nguyện ấy về với không gian biển cả và thần linh.
Toàn bộ chu trình làm Long Châu – rước Long Châu – thờ cúng – hóa tiễn Long Châu tạo nên nét đặc trưng của Lễ hội Cầu Ngư Ngư Lộc, phản ánh thế giới quan và đời sống tâm linh của một cộng đồng đã gắn bó với biển qua nhiều thế hệ.
Những hoạt động trong phần hội
Song song với các nghi thức trang nghiêm là nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò diễn dân gian gắn với đời sống của cư dân miền biển.
Theo lệ truyền thống, lễ hội có những hoạt động như trò câu mực, thi đan lưới, thi hò đối, đánh cờ người… Những hoạt động này không đơn thuần phục vụ vui chơi mà còn tái hiện kỹ năng lao động, sinh hoạt và đời sống tinh thần của ngư dân.
Trong những kỳ hội gần đây còn có biểu diễn trống hội, nhạc lưu thủy, văn nghệ, diễn xướng chầu văn, các trò chơi dân gian và hoạt động thể thao.
Qua đó, lễ hội trở thành không gian để cộng đồng vừa thực hành tín ngưỡng, vừa gặp gỡ, vui chơi và trao truyền những phong tục, kỹ năng cùng tri thức dân gian liên quan đến nghề biển.
Triết lý “sống hòa – người với biển”
Lễ hội Cầu Ngư phản ánh sâu sắc mối quan hệ giữa con người Diêm Phố với biển. Biển đem lại nguồn sống nhưng cũng chứa đựng những hiểm nguy khó lường, vì vậy đời sống lao động và đời sống tâm linh của cư dân nơi đây luôn gắn bó chặt chẽ.
Những lời cầu mong gió lặng, sóng yên, ra khơi vào lộng bình an, tôm cá đầy khoang chính là sự biểu hiện sinh động của khát vọng sống và lao động của cộng đồng ngư dân.
Qua nhiều thế hệ, cộng đồng còn hình thành triết lý được diễn đạt là “sống hòa – người với biển”. Con người dựa vào biển để sinh tồn, đồng thời kính trọng và ứng xử với biển như một phần không thể tách rời của đời sống cộng đồng.
Giá trị của Lễ hội Cầu Ngư Ngư Lộc
Giá trị lịch sử: Lễ hội được cộng đồng Diêm Phố – Ngư Lộc lưu truyền từ lâu đời, theo các bậc cao niên địa phương có từ thời Lê, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của một cộng đồng cư dân ven biển xứ Thanh.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức dâng hương, tế cầu mát, cầu an, rước và hóa Long Châu thể hiện niềm tin của ngư dân vào sự phù trợ của thần linh, với mong ước người đi biển được bình an, cuộc sống no đủ và dân làng tránh được tai ương.
Giá trị văn hóa biển: Hình tượng Long Châu, những lời cầu nguyện cho trời yên biển lặng và các hoạt động gắn với đánh bắt thủy sản phản ánh đậm nét đời sống của cộng đồng lấy biển và nghề cá làm nguồn sinh kế.
Giá trị nghi lễ: Chu trình làm Long Châu, mở cửa đền chùa, rước kiệu, rước Long Châu, tế cầu an và hóa tiễn Long Châu tạo thành một hệ thống nghi lễ chặt chẽ, mang bản sắc riêng của cộng đồng Ngư Lộc.
Giá trị tri thức dân gian: Việc làm Long Châu cùng những hoạt động như đan lưới, câu mực và các thực hành liên quan đến nghề cá lưu giữ nhiều kinh nghiệm, kỹ năng và tri thức được hình thành trong quá trình cộng đồng thích nghi với môi trường biển.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội huy động sự tham gia của các dòng họ, ngư dân, đội tế, phường bát âm, bản hội và đông đảo người dân, trở thành dịp củng cố tình đoàn kết và mối liên hệ giữa các thành viên trong cộng đồng.
Giá trị trao truyền: Việc lễ hội được duy trì qua nhiều thế hệ tạo môi trường để người cao tuổi truyền lại nghi thức, tập quán, kỹ năng nghề biển và tri thức dân gian cho lớp trẻ, góp phần duy trì bản sắc văn hóa của cư dân Diêm Phố – Ngư Lộc.
Lễ hội Cầu Ngư xã Ngư Lộc là một trong những sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của cư dân miền biển xứ Thanh, nơi đời sống tín ngưỡng hòa quyện chặt chẽ với nghề đánh bắt và môi trường biển. Hình ảnh Long Châu được cộng đồng cùng nhau làm, long trọng rước qua làng rồi hóa tiễn về biển đã trở thành biểu tượng đặc trưng của lễ hội, chuyên chở những lời cầu mong về trời yên biển lặng, người đi biển bình an và những mùa tôm cá bội thu. Qua nhiều thế kỷ, lễ hội không chỉ bảo lưu phong tục, nghi lễ và tri thức của một làng biển cổ mà còn gắn kết các dòng họ, các thế hệ trong cộng đồng, thể hiện triết lý “sống hòa – người với biển” của cư dân Diêm Phố. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Cầu Ngư xã Ngư Lộc được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3421/QĐ-BVHTTDL ngày 11/9/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
