Tên di sản: Lễ hội Đền Hai Bà Trưng
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 5 đến ngày mùng 7 tháng 2 (Âm lịch)
Không gian thực hành: Khu di tích Đền – Chùa – Đình Hai Bà Trưng, phường Đồng Nhân và phường Bạch Đằng, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội
Đối tượng thờ phụng: Hai Bà Trưng – Trưng Trắc và Trưng Nhị, cùng các tướng lĩnh, nghĩa binh có công trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng
Nghi thức tiêu biểu: Lễ tế theo nghi thức truyền thống, lễ cấp thủy, rước nước sông Hồng về đền và lễ Mộc dục
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 325/QĐ-BVHTTDL ngày 19/02/2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Ngôi đền thờ Hai Bà Trưng giữa lòng Thăng Long – Hà Nội
Lễ hội gắn với quần thể Đền – Chùa – Đình Hai Bà Trưng, một không gian tín ngưỡng đặc biệt của Hà Nội dành để tưởng niệm hai vị nữ anh hùng Trưng Trắc và Trưng Nhị.
Hai Bà Trưng là những nhân vật trung tâm của cuộc khởi nghĩa năm 40 chống lại ách đô hộ của nhà Đông Hán. Trong ký ức cộng đồng, Hai Bà không chỉ được tưởng nhớ như những người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa mà còn được phụng thờ qua nhiều thế hệ.
Quần thể Đền – Chùa – Đình Hai Bà Trưng hiện còn lưu giữ nhiều di vật có giá trị, trong đó có 27 đạo sắc phong thời Lê và Nguyễn, 8 pho tượng thờ, 2 bia đá cổ ghi sự tích Hai Bà và 2 bộ kiệu thời Nguyễn. Năm 2019, quần thể này được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Nghi lễ cấp thủy – rước nước sông Hồng về đền
Một trong những nghi thức đáng chú ý của lễ hội là lễ cấp thủy.
Nước được lấy từ sông Hồng, sau đó trang trọng rước về Đền Hai Bà Trưng. Nguồn nước này được sử dụng để tiến hành lễ Mộc dục theo nghi thức cổ truyền.
Việc lấy nước từ sông Hồng khiến không gian nghi lễ của lễ hội không chỉ giới hạn trong khuôn viên đền mà còn kết nối trực tiếp với dòng sông gắn bó lâu đời với cư dân Thăng Long – Hà Nội.
Bên cạnh lễ cấp thủy và Mộc dục, lễ tế tại đền vẫn được cộng đồng duy trì theo nghi thức truyền thống, trang trọng và linh thiêng. Đây là những nghi lễ quan trọng để cộng đồng bày tỏ lòng thành kính đối với Hai Bà Trưng và những người đã cùng Hai Bà tham gia cuộc khởi nghĩa.
Tưởng niệm Hai Bà Trưng và các tướng sĩ
Trung tâm của lễ hội là hoạt động dâng hương, tế lễ và tưởng niệm Nhị vị Vua Bà Trưng Trắc – Trưng Nhị, cùng các vị tướng lĩnh và nghĩa binh của Hai Bà.
Thông qua các nghi lễ được thực hành hằng năm, câu chuyện về cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng tiếp tục được cộng đồng ghi nhớ và truyền lại.
Trong các dịp lễ hội còn có những chương trình nghệ thuật truyền thống tái hiện cuộc khởi nghĩa, qua đó nhắc lại hình ảnh Hai Bà dựng cờ khởi nghĩa và cuộc đấu tranh giành quyền tự chủ vào đầu Công nguyên.
Cần phân biệt với Lễ hội Đền Hai Bà Trưng ở Mê Linh
Một điểm rất dễ nhầm khi tìm hiểu di sản này là tại Hà Nội có nhiều địa điểm và lễ hội cùng gắn với Hai Bà Trưng.
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh theo Quyết định số 325/QĐ-BVHTTDL ngày 19/02/2025 trong tư liệu trên là “Lễ hội Đền Hai Bà Trưng” tại phường Đồng Nhân và phường Bạch Đằng, quận Hai Bà Trưng, chứ không phải lễ hội tại đền Hai Bà Trưng ở Mê Linh.
Lễ hội ở Mê Linh trong tư liệu thứ hai có hệ thống nghi lễ riêng. Năm 2026, lễ hội diễn ra từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng. Từ mùng 4, sau lễ Tế trình, hai cỗ kiệu của Hai Bà được rước từ đền về đình làng Hạ Lôi.
Đoàn rước có cờ lệnh, cờ ngũ hành, cờ tứ linh, đội nữ binh hộ giá, voi trắng, ngựa hồng và ngựa bạch. Đặc biệt, lễ hội Mê Linh còn bảo lưu nghi thức “giao kiệu”, tức thay đổi vị trí kiệu Hai Bà trong từng chặng rước. Trong hành trình, những người khiêng còn thực hiện động tác đổi vai nâng kiệu qua đầu khiến cỗ kiệu nhấp nhô như thân rồng uốn lượn.
Đây là những nét đặc sắc được tư liệu cung cấp cho lễ hội ở Mê Linh, không nên ghép vào phần mô tả nghi lễ của di sản tại Đồng Nhân – Bạch Đằng nếu chưa có nguồn chứng minh hai nơi cùng thực hành những nghi thức đó.
Giá trị của Lễ hội Đền Hai Bà Trưng
Giá trị lịch sử: Lễ hội là dịp cộng đồng tưởng nhớ công lao của Hai Bà Trưng – Trưng Trắc, Trưng Nhị cùng các tướng lĩnh và nghĩa binh đã tham gia cuộc khởi nghĩa năm 40, qua đó duy trì ký ức về một sự kiện quan trọng trong lịch sử đấu tranh giành quyền tự chủ của dân tộc.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức dâng hương, tế lễ và thờ phụng Nhị vị Vua Bà phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với Hai Bà Trưng. Không gian Đền – Chùa – Đình cùng hệ thống tượng thờ, sắc phong, bia đá và kiệu cổ cho thấy việc phụng thờ Hai Bà đã được duy trì qua nhiều thế hệ.
Giá trị của nghi lễ nước: Lễ cấp thủy, rước nước từ sông Hồng về đền và lễ Mộc dục tạo thành một chuỗi nghi thức đáng chú ý của lễ hội. Nước sông Hồng từ không gian tự nhiên được đưa vào không gian thờ tự và trở thành một thành tố của nghi lễ truyền thống.
Giá trị văn hóa – di sản: Lễ hội gắn chặt với quần thể Đền – Chùa – Đình Hai Bà Trưng, nơi còn lưu giữ 27 đạo sắc phong thời Lê và Nguyễn, 8 pho tượng thờ, 2 bia đá cổ ghi sự tích Hai Bà và 2 bộ kiệu thời Nguyễn. Sự kết hợp giữa di tích, di vật và các nghi lễ đang được thực hành tạo nên một không gian di sản vừa hữu hình vừa phi vật thể.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp người dân cùng tham gia dâng hương, tế lễ và các hoạt động tưởng niệm, qua đó duy trì sự gắn kết cộng đồng và trao truyền những câu chuyện, nghi thức liên quan đến Hai Bà Trưng cho các thế hệ tiếp nối.
Điểm đáng chú ý của Lễ hội Đền Hai Bà Trưng vì thế nằm ở sự kết hợp giữa ký ức về cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, tín ngưỡng thờ Nhị vị Vua Bà và hệ thống nghi lễ truyền thống được cộng đồng duy trì. Từ lễ tế trang nghiêm trong đền, lễ cấp thủy lấy nước sông Hồng, cuộc rước nước trở về cho đến lễ Mộc dục theo nghi thức cổ truyền, các thực hành ấy cùng hội tụ trong một không gian di tích còn lưu giữ nhiều sắc phong, tượng thờ, bia đá và kiệu cổ. Lễ hội qua đó không chỉ tưởng nhớ Trưng Trắc, Trưng Nhị cùng các tướng lĩnh, nghĩa binh, mà còn tiếp tục trao truyền ký ức về cuộc khởi nghĩa năm 40 trong đời sống cộng đồng. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội Đền Hai Bà Trưng tại phường Đồng Nhân và phường Bạch Đằng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 325/QĐ-BVHTTDL ngày 19/02/2025.
