Tên di sản: Lễ hội Đền Quả Sơn
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Địa điểm: Đền Quả Sơn, xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An
Không gian chính của lễ hội: Đền Quả Sơn – sông Lam – chùa Bà Bụt (Tiên Tích tự) và các làng, di tích trên hành trình rước
Đối tượng thờ phụng: Uy Minh vương Lý Nhật Quang
Thời gian tổ chức: Dịp tháng Giêng âm lịch; lễ hội ngày nay được tổ chức vào ngày 19 và 20 tháng Giêng; nghi thức rước Đức Thánh lên chùa Bà Bụt bằng đường thủy và đường bộ được tổ chức hai năm một lần vào các năm chẵn
Nghi lễ tiêu biểu: Khai quang – tẩy uế, Yết cáo, Chính tế, duyệt bộ binh, duyệt thủy binh, rước Đức Thánh lên chùa Bà Bụt, lễ Tạ ơn, lễ Xuất thần và lễ Yên vị
Nét đặc sắc: Cuộc rước Đức Thánh từ đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt để tạ ơn được thực hiện đồng thời bằng đường bộ và đường thủy, trong đó cả bộ binh và thủy binh đều thực hiện nghi thức ba vòng thuận, ba vòng nghịch trước khi đoàn rước tiếp tục hành trình
Di tích gắn với lễ hội: Đền Quả Sơn được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1999
Ghi danh: Lễ hội Đền Quả Sơn được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 04/09/2018 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Uy Minh vương Lý Nhật Quang và vùng đất Hoan Châu
Uy Minh vương Lý Nhật Quang (995–1057) là con trai thứ tám của vua Lý Thái Tổ. Ông từng được triều đình nhà Lý cử vào trấn nhậm vùng Hoan Châu và giữ chức Tri châu Nghệ An.
Trong thời gian cai quản vùng đất này, Lý Nhật Quang có nhiều công lao trong việc xây dựng quê hương xứ Nghệ, ổn định đời sống nhân dân, phát triển sản xuất cũng như mở mang và bảo vệ bờ cõi Đại Việt.
Sau khi mất, Lý Nhật Quang được nhân dân nhiều nơi dọc sông Lam lập đền thờ. Trải qua các triều đại, việc thờ phụng ông tiếp tục được duy trì và ông được sắc phong “Uy Minh Dực Bảo Trung Hưng Thượng đẳng thần”.
Đền Quả Sơn nằm bên dòng sông Lam, dưới chân núi Quả, trở thành một địa điểm quan trọng trong hệ thống thờ Uy Minh vương Lý Nhật Quang. Năm 1999, đền được Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Vì sao lễ hội lại rước Đức Thánh lên chùa Bà Bụt?
Điểm đặc biệt của Lễ hội Đền Quả Sơn là Đức Thánh không chỉ được tế lễ tại đền mà còn được rước lên chùa Bà Bụt để làm lễ Tạ ơn.
Chùa Bà Bụt, còn gọi là Tiên Tích tự, nằm cách đền Quả Sơn khoảng 4km về phía Tây.
Theo truyền thuyết được cộng đồng lưu giữ, Bà Bụt thường linh ứng phù giúp Lý Nhật Quang trong việc kinh bang tế thế và là người chỉ cho ông nơi quy hóa, hiển thánh dưới chân núi Quả.
Bởi vậy, trong lễ hội hình thành một nghi thức đặc biệt: rước Uy Minh vương từ đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt để tạ ơn.
Theo lệ, cứ hai năm một lần vào các năm chẵn, cuộc rước tạ ơn được tổ chức bằng cả đường bộ và đường thủy. Chính hành trình từ đền Quả Sơn đến chùa Bà Bụt rồi trở về đã trở thành một trong những phần đặc sắc nhất của lễ hội.
Ba lễ chính trước khi xuất quân
Lễ hội Đền Quả Sơn ngày nay được tổ chức vào ngày 19 và 20 tháng Giêng âm lịch. Phần lễ có ba lễ chính gồm lễ Khai quang, tẩy uế; lễ Yết cáo và lễ Chính tế.
Sau khi các nghi lễ tại đền hoàn tất, hai cánh quân thủy và bộ tập trung trước đền để chuẩn bị cho cuộc rước Đức Thánh lên chùa Bà Bụt.
Từ đây, không gian lễ hội chuyển từ những nghi thức tế lễ bên trong đền sang một cuộc rước quy mô lớn, trong đó hình ảnh quân thủy, quân bộ và việc duyệt quân tạo nên khí thế đặc biệt cho ngày hội.
Chính binh và dân binh duyệt quân trước đền
Đội quân bộ được chia thành “chính binh” và “dân binh”, mỗi đội khoảng 90 người, mặc áo lính bằng lụa đỏ, lụa vàng.
Đội chính binh chia thành hai hàng dọc, tượng trưng cho hai cánh quân tả và hữu. Khi trống lệnh duyệt binh vang lên, hai cánh quân tiến nhanh quanh sân đền và thực hiện ba vòng thuận, ba vòng nghịch trong tiếng trống dồn dập.
Sau khi hoàn thành nghi thức duyệt quân, cánh quân tả tiến ra cửa tả quan, cánh quân hữu ra cửa hữu quan rồi xen vào đội hình dân binh đang đảm nhiệm nghi trượng.
Kiệu Đức Thánh bắt đầu rời đền, cùng chính binh, dân binh và đoàn rước hướng về chùa Bà Bụt.
Duyệt thủy binh trên dòng sông
Nếu trên bờ có cuộc duyệt bộ binh thì dưới sông cũng diễn ra một nghi thức tương ứng dành cho thủy binh.
Từ bến đền, đội thủy binh tiến về Động Ngự. Dưới sự chứng kiến của đoàn quân bộ, các thuyền bắt đầu duyệt thủy quân.
Khi có hiệu lệnh, hai đội thuyền lấy thuyền rước làm tâm, chèo ba vòng thuận và ba vòng nghịch theo hai chiều ngược nhau.
Sau khi hoàn thành đủ các vòng, lễ duyệt thủy quân kết thúc. Đoàn thuyền rồng chuyển sang đội hình hàng dọc rồi ngược dòng tiến về bến Chùa.
Một bên là đoàn quân bộ với kiệu, cờ lọng và nghi trượng; một bên là đoàn thuyền trên dòng sông. Hai cánh quân cùng hướng về một địa điểm: chùa Bà Bụt.
Kiệu Đức Thánh dừng lại trước các làng trên đường rước
Cuộc rước bộ không đi thẳng một mạch từ đền Quả Sơn đến chùa Bà Bụt.
Trên hành trình, đoàn rước đi qua những nơi có các di tích như chùa Nhân Bồi, đình Tập Phúc, đình Phúc Hậu, đình Nhân Trung, đình Trạch Thanh.
Mỗi khi đi qua, kiệu Đức Thánh và kiệu các vị thần linh lại dừng trong chốc lát để quan viên, chức sắc và nhân dân các làng làm lễ bái tạ, lạy mừng.
Bởi vậy, hành trình rước không chỉ kết nối đền Quả Sơn với chùa Bà Bụt mà còn đi qua nhiều không gian tín ngưỡng của các cộng đồng làng nằm dọc đường rước.
Hai đoàn thủy – bộ hội tụ tại chùa Bà Bụt
Khoảng 11 giờ, hai đoàn rước bằng đường thủy và đường bộ cùng tập kết tại chùa Bà Bụt.
Tại đây diễn ra lễ dâng hương, dâng hoa, tiến cỗ và đặc biệt là cổ lễ – lễ Tạ ơn.
Đây chính là nghi thức thể hiện rõ nhất câu chuyện được cộng đồng lưu truyền về mối quan hệ giữa Uy Minh vương Lý Nhật Quang và Bà Bụt. Đức Thánh từ đền Quả Sơn được rước qua một hành trình bằng cả đường sông và đường bộ để trở lại nơi thờ Bà Bụt, thực hiện nghi lễ tạ ơn người được tin rằng từng linh ứng phù giúp mình.
Sau lễ Tạ ơn, đại biểu và du khách tề tựu tại sân chùa làm lễ Xuất thần.
Đến khoảng 14 giờ, hai đoàn quân thủy và bộ một lần nữa tổ chức duyệt quân, chuẩn bị cho cuộc rước trở về.
Rước Đức Thánh hồi đền và lễ Yên vị
Đường trở về cũng được tổ chức theo đội hình như khi rước đi.
Sau hiệu lệnh, cả đoàn quân thủy và quân bộ cùng tiến về đền Quả Sơn. Khi thủy quân về đến bến đền, dân binh và chính binh đứng thành hai hàng bên ngoài cổng đền để đón Đức Thánh trở về.
Kiệu được đưa vào trong đền. Nhân dân cùng các chức sắc tiến hành lễ Yên vị Đức Thánh, khép lại hành trình rước từ đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt rồi trở về.
Như vậy, toàn bộ cuộc rước tạo thành một vòng nghi lễ hoàn chỉnh:
Đền Quả Sơn → duyệt bộ binh, thủy binh → rước bằng đường bộ và đường thủy → chùa Bà Bụt → lễ Tạ ơn → rước hồi đền → lễ Yên vị.
Phần hội bên dòng Lam
Bên cạnh những nghi thức trang trọng, Lễ hội Đền Quả Sơn còn có phần hội với nhiều trò chơi và hoạt động văn hóa.
Các trò chơi dân gian gồm chơi đu, chọi gà, đua thuyền, cờ tướng, đấu vật dân tộc, đập niêu, kéo co… Bên cạnh đó còn có những hoạt động thể thao hiện đại như bóng chuyền, bóng đá.
Không gian lễ hội vì thế vừa có sự trang nghiêm của tế lễ, rước Thánh, duyệt thủy quân và bộ binh, vừa có không khí náo nhiệt của những cuộc thi và trò chơi cộng đồng.
Giá trị của Lễ hội Đền Quả Sơn
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh sự tôn kính và lòng biết ơn của cộng đồng đối với Uy Minh vương Lý Nhật Quang, vị Tri châu Nghệ An được nhân dân tưởng nhớ vì những công lao trong xây dựng, phát triển vùng Hoan Châu và bảo vệ bờ cõi dưới triều Lý.
Giá trị của nghi lễ rước: Điểm nổi bật của lễ hội là cuộc rước Đức Thánh từ đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt bằng cả đường bộ và đường thủy. Hai đoàn quân thủy, bộ cùng thực hiện nghi thức duyệt quân với ba vòng thuận, ba vòng nghịch, tạo thành một hành trình nghi lễ đặc biệt giữa đền, dòng sông và chùa.
Giá trị lịch sử – truyền thuyết: Nghi lễ rước lên chùa Bà Bụt gắn trực tiếp với truyền tích về mối quan hệ giữa Lý Nhật Quang và Bà Bụt. Theo truyền thuyết được cộng đồng lưu giữ, Bà Bụt từng linh ứng giúp ông trong việc kinh bang tế thế và chỉ cho ông nơi quy hóa, hiển thánh dưới chân núi Quả. Cuộc rước vì thế mang ý nghĩa đưa Đức Thánh trở lại chùa để tạ ơn Bà Bụt.
Giá trị cộng đồng: Cuộc rước huy động đông đảo người dân tham gia trong các đội chính binh, dân binh, thủy binh, đội nghi trượng và đoàn tế. Trên đường rước, khi đi qua các làng có đình, chùa và di tích, kiệu Đức Thánh cùng kiệu các vị thần dừng lại để cộng đồng sở tại làm lễ bái tạ, lạy mừng, tạo nên sự liên kết giữa nhiều cộng đồng dân cư trong vùng.
Giá trị văn hóa vùng: Lễ hội kết nối núi Quả, đền Quả Sơn, sông Lam, chùa Bà Bụt cùng hệ thống làng xã trên hành trình rước trong một không gian văn hóa thống nhất. Những nghi thức duyệt quân, rước thủy, rước bộ cùng các trò chơi dân gian tạo nên diện mạo đặc trưng của một lễ hội lớn bên dòng Lam.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội Đền Quả Sơn vì thế nằm ở cả một hành trình rước Đức Thánh đi tạ ơn Bà Bụt bằng hai đường thủy – bộ. Từ cảnh chính binh duyệt ba vòng thuận, ba vòng nghịch trước sân đền, thủy binh xoay thuyền quanh thuyền rước trên dòng sông, kiệu Đức Thánh dừng lại trước các làng để dân chúng bái tạ, đến lúc hai đoàn thủy – bộ cùng hội tụ tại chùa Bà Bụt làm cổ lễ Tạ ơn, mỗi nghi thức đều góp phần tái hiện truyền tích về Uy Minh vương Lý Nhật Quang và Bà Bụt. Sau lễ, đoàn quân lại rước Đức Thánh trở về đền Quả Sơn và làm lễ Yên vị, khép kín một hành trình nghi lễ từ đền – sông – chùa rồi trở về đền. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội Đền Quả Sơn được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 04/09/2018.
