Tên di sản: Lễ hội Mường Ca Da
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Vùng Mường Ca Da, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa; trung tâm nghi lễ gắn với Chùa Ông và đền thờ Lò Khằm Ban trên đồi Pom Kéo, bản Khằm, xã Hồi Xuân.
Thời gian tổ chức: Tháng Hai âm lịch, theo lệ phục dựng tổ chức định kỳ năm năm một lần.
Nhân vật được tưởng niệm: Thượng tướng Thống lĩnh quân Lò Khằm Ban, vị tướng có công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và được cộng đồng địa phương tôn kính.
Cộng đồng thực hành: Đồng bào Thái vùng Mường Ca Da và các cộng đồng dân tộc sinh sống tại huyện Quan Hóa.
Nghi lễ đặc trưng: Rước kiệu từ Chùa Ông đến đền thờ Lò Khằm Ban và lễ Xín Mường.
Nghệ thuật diễn xướng tiêu biểu: Các làn điệu khặp của người Thái như khặp bao xao, khặp săng chụ, khặp lùng tống, khặp cạ; cùng khua luống, trống chiêng và các hình thức dân ca, dân vũ truyền thống.
Trò hội đặc trưng: Tung còn, tó mác lẹ, bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, đi cà kheo đá bóng, thi gói bánh ú và trình diễn văn nghệ dân gian.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4595/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Mường Ca Da – một trong bốn mường lớn của người Thái cổ
Mường Ca Da là một vùng cư trú và sinh hoạt văn hóa lâu đời của cộng đồng người Thái ở miền Tây Thanh Hóa. Theo tư liệu, đây là một trong bốn mường lớn, từng giữ vai trò đơn vị tổ chức cộng đồng và quản lý địa vực trong xã hội người Thái cổ.
Không gian Mường Ca Da trải rộng trên địa bàn huyện Quan Hóa, gồm khu vực Hồi Xuân, Xuân Phú, Phú Nghiêm, Thanh Xuân, Nam Xuân và một phần vùng Trung Xuân thuộc huyện Quan Sơn theo địa danh trong tư liệu.
Trải qua quá trình hình thành và phát triển, cộng đồng nơi đây lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là kho tàng truyện thơ, trường ca và các hình thức diễn xướng dân gian của người Thái.
Trong đó có những tác phẩm được biết đến như Săng chụ xon sao, Khun Lù Nàng Ủa và Trường ca Ú Thêm. Đây là những di sản văn học dân gian phản ánh đời sống tinh thần, quan niệm về tình yêu, con người và xã hội trong văn hóa Thái.
Lễ hội Mường Ca Da được tổ chức trong không gian văn hóa ấy, vừa tưởng nhớ nhân vật lịch sử được cộng đồng tôn kính, vừa là dịp các bản mường gặp gỡ và thực hành những phong tục, nghệ thuật truyền thống.
Thượng tướng Lò Khằm Ban và ký ức về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Nhân vật trung tâm được tưởng niệm trong lễ hội là Lò Khằm Ban, được tư liệu địa phương tôn xưng là Thượng tướng Thống lĩnh quân, một vị tướng gắn bó với Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ở thế kỷ XV.
Theo truyền thống địa phương, Lò Khằm Ban có nhiều công lao trong sự nghiệp chống giặc và được triều đình nhà Lê ghi nhận. Ông cũng là nhân vật gắn với ký ức về quá trình hình thành, bảo vệ và phát triển vùng Mường Ca Da.
Việc tổ chức lễ hội để tưởng nhớ Lò Khằm Ban thể hiện lòng biết ơn của cộng đồng đối với những người có công trong lịch sử, đồng thời duy trì mối liên hệ giữa lịch sử vùng mường với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Trong đời sống tinh thần của cư dân địa phương, sự tôn kính dành cho Lò Khằm Ban được thể hiện thông qua việc thờ phụng tại đền, tổ chức rước kiệu và thực hiện những nghi lễ truyền thống trong mỗi kỳ hội.
Đền thờ Lò Khằm Ban trên đồi Pom Kéo
Đền thờ Lò Khằm Ban nằm trên sườn đồi Pom Kéo, thuộc bản Khằm, xã Hồi Xuân, trong không gian văn hóa Mường Ca Da.
Đường lên đền gồm những bậc thang thấp dẫn từ chân đồi lên khu vực thờ tự. Đây là địa điểm quan trọng trong sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, đồng thời là điểm đến của cuộc rước kiệu trong lễ hội.
Sự hiện diện của ngôi đền cho thấy việc tưởng niệm Lò Khằm Ban không chỉ được duy trì qua những câu chuyện truyền lại mà còn gắn với một không gian thờ tự cụ thể.
Trong lễ hội, đền thờ là nơi đoàn rước hướng đến để thực hiện các nghi thức tưởng nhớ vị tướng được cộng đồng tôn kính.
Lễ hội được phục dựng theo chu kỳ năm năm
Theo tư liệu, sau khi được phục dựng, Lễ hội Mường Ca Da được tổ chức định kỳ năm năm một lần vào tháng Hai âm lịch.
Lễ hội gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội.
Phần lễ tập trung vào các nghi thức tưởng nhớ Lò Khằm Ban, trong đó nổi bật là cuộc rước kiệu từ Chùa Ông đến đền thờ và lễ Xín Mường.
Phần hội quy tụ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao dân tộc, trò chơi dân gian và trưng bày sản phẩm truyền thống của các cộng đồng trong vùng.
Việc tổ chức lễ hội theo chu kỳ tạo điều kiện để các bản mường cùng chuẩn bị, tham gia và tái hiện những hình thức sinh hoạt văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Cuộc rước kiệu từ Chùa Ông đến đền thờ Lò Khằm Ban
Một trong những nghi thức quan trọng nhất của lễ hội là rước kiệu từ Chùa Ông đến đền thờ Thượng tướng Lò Khằm Ban.
Cuộc rước mang ý nghĩa tưởng niệm và tôn vinh vị tướng có công với vùng Mường Ca Da, đồng thời kết nối những địa điểm tín ngưỡng trong không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.
Đây là hoạt động mở đầu nổi bật của phần lễ, thu hút sự tham gia của nhân dân địa phương và các đoàn đại diện cộng đồng.
Thông qua cuộc rước, hình tượng Lò Khằm Ban được tái hiện trong ký ức tập thể như một nhân vật lịch sử có vị trí quan trọng đối với vùng mường.
Theo nguồn tư liệu được cung cấp, cuộc rước đi từ Chùa Ông đến đền thờ Lò Khằm Ban; các chi tiết cụ thể về đội hình rước, nghi trượng và trình tự tế lễ chưa được mô tả đầy đủ.
Lễ Xín Mường – nghi lễ mang bản sắc cộng đồng Thái
Bên cạnh cuộc rước kiệu, lễ Xín Mường là một trong những nghi thức tiêu biểu của Lễ hội Mường Ca Da.
Tên gọi Xín Mường gắn với không gian tín ngưỡng và đời sống cộng đồng của người Thái, phản ánh vai trò của mường như một đơn vị cư trú, tổ chức xã hội và sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Trong lễ hội, nghi thức này được thực hiện cùng các hoạt động tưởng niệm Lò Khằm Ban, tạo nên nét riêng của phần lễ so với những lễ hội chỉ có nghi thức rước và tế nhân vật lịch sử.
Sự hiện diện của lễ Xín Mường cho thấy lễ hội không chỉ hướng đến việc tưởng nhớ một vị tướng mà còn gắn với truyền thống sinh hoạt tín ngưỡng của cả cộng đồng Mường Ca Da.
Tư liệu hiện có chưa mô tả cụ thể lễ vật, lời khấn và các bước thực hành của lễ Xín Mường, vì vậy cần phân biệt những thông tin đã được ghi nhận với các chi tiết nghi lễ chưa có căn cứ xác định.
Những làn điệu khặp truyền thống của người Thái
Một trong những giá trị văn hóa nổi bật nhất của Lễ hội Mường Ca Da là nghệ thuật hát khặp, hình thức dân ca truyền thống gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng người Thái.
Trong phần hội, nhiều làn điệu khặp được trình diễn, mỗi làn điệu gắn với một nội dung và hoàn cảnh sinh hoạt khác nhau.
Khặp bao xao là hình thức khặp giao duyên, thể hiện tình cảm, sự giao lưu và đối đáp giữa nam nữ thanh niên.
Khặp săng chụ là làn điệu khặp tiễn dặn người yêu, gắn với những câu chuyện tình cảm và truyền thống văn học dân gian của người Thái.
Khặp lùng tống là điệu hát xuống đồng, phản ánh mối liên hệ giữa dân ca với đời sống lao động nông nghiệp.
Khặp cạ là điệu hát chèo thuyền, gắn với hoạt động đi lại và sinh hoạt trên sông nước.
Sự hiện diện của các làn điệu khặp trong lễ hội cho thấy nghệ thuật dân ca của người Thái không chỉ được lưu giữ trong những tác phẩm truyền miệng mà còn tiếp tục được thực hành trong sinh hoạt cộng đồng.
Đặc biệt, từ khặp giao duyên, khặp tiễn dặn đến khặp xuống đồng và chèo thuyền, các làn điệu phản ánh nhiều phương diện của đời sống, từ tình yêu đôi lứa đến lao động sản xuất và sự gắn bó với môi trường tự nhiên.
Khua luống, trống chiêng và các hình thức diễn xướng dân gian
Bên cạnh hát khặp, phần hội Mường Ca Da còn có các hoạt động khua luống, trình diễn trống chiêng và văn nghệ dân gian.
Khua luống là một hình thức trình diễn tạo nhịp bằng những dụng cụ gắn với sinh hoạt truyền thống, góp phần tạo nên âm thanh và không khí đặc trưng trong các cuộc vui của cộng đồng.
Các tiết mục trống chiêng và dân vũ được trình diễn cùng những chương trình văn nghệ sân khấu hóa, giới thiệu những nét văn hóa truyền thống của các dân tộc trong vùng.
Trong những hoạt động này, trang phục dân tộc cũng giữ vai trò quan trọng. Hình ảnh các thiếu nữ trong sắc phục truyền thống không chỉ góp phần tạo nên không khí lễ hội mà còn giới thiệu kỹ thuật dệt may, cách trang trí và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng.
Việc đưa các hình thức diễn xướng dân gian vào chương trình lễ hội tạo điều kiện để những người nắm giữ tri thức văn hóa truyền thống giới thiệu, trao truyền các làn điệu, nhịp điệu và kỹ năng biểu diễn cho thế hệ trẻ.
Các trò chơi và môn thể thao dân tộc
Phần hội Mường Ca Da diễn ra với nhiều trò chơi, trò diễn và môn thể thao truyền thống, thể hiện sự khéo léo, sức mạnh và tinh thần đoàn kết của người tham gia.
Tung còn là trò chơi quen thuộc trong sinh hoạt văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc miền núi, thường gắn với những dịp hội xuân và hoạt động giao lưu giữa thanh niên.
Tó mác lẹ là một trò chơi dân gian được duy trì trong đời sống cộng đồng người Thái.
Bắn nỏ đòi hỏi sự tập trung, khả năng ngắm bắn và kỹ năng sử dụng dụng cụ truyền thống.
Đẩy gậy và kéo co là những môn thi đấu đề cao sức khỏe, sự bền bỉ và khả năng phối hợp giữa những người tham gia.
Bên cạnh đó còn có đi cà kheo đá bóng, một hoạt động đòi hỏi khả năng giữ thăng bằng và sự khéo léo, tạo nên không khí vui tươi trong ngày hội.
Những trò chơi này không chỉ mang tính thi tài mà còn góp phần duy trì các kỹ năng, phong tục và hình thức giao lưu cộng đồng được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Thi gói bánh ú và giới thiệu ẩm thực truyền thống
Một hoạt động đáng chú ý khác trong phần hội là thi gói bánh ú, gắn với việc giới thiệu kỹ năng chế biến món ăn truyền thống.
Thông qua cuộc thi, người tham gia thể hiện sự khéo léo trong chuẩn bị nguyên liệu, gói bánh và thực hiện các công đoạn chế biến.
Bên cạnh đó, lễ hội còn tổ chức các gian hàng giới thiệu nông sản, sản phẩm tiểu thủ công nghiệp, đặc sản ẩm thực và hàng hóa từ các làng nghề truyền thống.
Những hoạt động này tạo nên không gian giới thiệu đời sống sản xuất, văn hóa ẩm thực và nghề thủ công của cư dân Mường Ca Da.
Đối với khách tham dự, đây cũng là dịp tìm hiểu những sản phẩm gắn với điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và kỹ năng lao động của cộng đồng các dân tộc miền Tây Thanh Hóa.
Không gian giao lưu của các cộng đồng dân tộc
Lễ hội Mường Ca Da không chỉ có sự tham gia của cộng đồng người Thái mà còn quy tụ nhân dân các dân tộc sinh sống tại huyện Quan Hóa.
Trong những ngày hội, các bản mường cùng tham gia rước kiệu, biểu diễn văn nghệ, thi đấu thể thao, giới thiệu trang phục và sản phẩm truyền thống.
Đây là dịp các cộng đồng gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm sản xuất, giao lưu văn hóa và giới thiệu những phong tục riêng của dân tộc mình.
Đặc biệt, việc tổ chức các chương trình biểu diễn dân ca, dân vũ và trò chơi truyền thống góp phần tạo môi trường thực hành cho những loại hình văn hóa có nguy cơ mai một khi đời sống xã hội thay đổi.
Thông qua đó, lễ hội trở thành không gian chung để các thế hệ cùng tham gia, học hỏi và tiếp nối những giá trị văn hóa của vùng Mường Ca Da.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với việc tưởng niệm Thượng tướng Lò Khằm Ban, nhân vật được cộng đồng địa phương ghi nhớ vì những đóng góp trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và lịch sử vùng Mường Ca Da. Cuộc rước kiệu từ Chùa Ông đến đền thờ trên đồi Pom Kéo góp phần duy trì ký ức về vị tướng được tôn kính.
Giá trị tín ngưỡng: Nghi thức rước kiệu và lễ Xín Mường phản ánh đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Thái, trong đó việc tưởng nhớ nhân vật có công gắn với truyền thống sinh hoạt văn hóa của cả vùng mường.
Giá trị văn học – nghệ thuật dân gian: Lễ hội là dịp giới thiệu và thực hành các làn điệu khặp truyền thống như khặp bao xao, khặp săng chụ, khặp lùng tống và khặp cạ. Những làn điệu này phản ánh tình yêu đôi lứa, đời sống lao động và mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên.
Giá trị văn hóa tộc người: Các hoạt động khua luống, trống chiêng, trình diễn trang phục, thi gói bánh ú và giới thiệu ẩm thực góp phần thể hiện bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái và các dân tộc vùng Quan Hóa.
Giá trị thể thao – trò chơi dân gian: Những trò chơi như tung còn, tó mác lẹ, bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co và đi cà kheo đá bóng góp phần duy trì kỹ năng truyền thống, rèn luyện sức khỏe và tạo môi trường giao lưu giữa các thế hệ.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp nhân dân các bản mường cùng tham gia tổ chức nghi lễ, biểu diễn văn nghệ, thi đấu thể thao và trao đổi sản phẩm. Những hoạt động chung góp phần củng cố sự đoàn kết, gắn bó giữa các cộng đồng dân tộc trên địa bàn.
Giá trị bảo tồn và trao truyền: Việc phục dựng lễ hội theo chu kỳ năm năm một lần tạo điều kiện khôi phục các nghi thức, làn điệu dân ca, trò chơi và nghề thủ công truyền thống. Lễ hội cũng giúp thế hệ trẻ tiếp cận trực tiếp những giá trị văn hóa của quê hương thông qua hoạt động thực hành và giao lưu cộng đồng.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội Mường Ca Da nằm ở sự kết hợp giữa tín ngưỡng tưởng niệm Thượng tướng Lò Khằm Ban và hệ thống sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng người Thái cổ vùng Quan Hóa. Cuộc rước kiệu từ Chùa Ông đến đền thờ trên đồi Pom Kéo cùng lễ Xín Mường tạo nên phần nghi lễ gắn với ký ức lịch sử và truyền thống của vùng mường. Trong khi đó, những làn điệu khặp bao xao, khặp săng chụ, khặp lùng tống, khặp cạ, cùng các hoạt động khua luống, trống chiêng, tung còn, tó mác lẹ, bắn nỏ và thi gói bánh ú phản ánh nhiều phương diện đời sống văn hóa của cư dân địa phương. Được phục dựng và tổ chức theo chu kỳ năm năm một lần vào tháng Hai âm lịch, lễ hội trở thành dịp để các cộng đồng cùng tưởng nhớ tiền nhân, giới thiệu bản sắc dân tộc và trao truyền những phong tục, nghệ thuật dân gian cho thế hệ sau. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội Mường Ca Da được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4595/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
