Niên đại: Thời Nguyễn sơ (tạo tác khoảng năm Gia Long thứ 3)
Chất liệu: Màu khoáng trên giấy
Kích thước: Tranh trục đứng khổ trung bình chiều cao khoảng 1,15 – 1,25 m; chiều rộng khoảng 0,65 – 0,75 m
Loại hình: Hội họa truyền thống
Nơi phát hiện: Huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội)
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần độc bản họa hình bà Minh Nhẫn Nhụ nhân Bùi Thị Giác – một mệnh phụ phu nhân tại Bắc Hà thời đầu triều Nguyễn. Khác với phần lớn tranh thờ tổ thường được vẽ sau khi người mất thông qua lời kể ước lệ, bức họa này đặc biệt quý hiếm vì được hoàn thành khi nhân vật còn sinh thời (năm 1804), sau đó gia đình mới ghi chú thêm ngày tạ thế lên phần lạc khoản, phản ánh chính xác lối vẽ truyền thần trực họa từng được ghi chép trong thư tịch cổ thời Lê – Nguyễn.
Bức tranh khắc họa bà Minh Nhẫn Nhụ nhân ngồi đĩnh đạc trên chiếu truyền thống, hai bàn tay đan nhẹ đặt trước bụng theo quy cách đoan trang, thùy mị của phụ nữ quyền quý xưa. Trang phục của bà mang giá trị tư liệu đặc biệt sâu sắc: thân khoác áo trực lĩnh (giao lĩnh khoác ngoài xẻ giữa) màu sắc nhã nhặn, để lộ các lớp xiêm áo giao thoa bên trong; đầu vấn khăn xếp gọn gàng buông lơi nếp tóc mai, chân giấu sau tà áo thụng phủ kín bệ ghế. Dù được tạo tác dưới thời vua Gia Long, bà vẫn lưu giữ trọn vẹn phong thái y phục truyền thống Bắc Hà thời Hậu Lê, minh chứng cho sự tiếp nối văn hóa trang phục trước cải cách y phục triều Minh Mạng.
Diện mạo của bà được khắc họa theo lối tả thực giải phẫu kết hợp với kỹ thuật “bạch miêu” điểm màu tinh tế: khuôn mặt phúc hậu mang nét từng trải của một mệnh phụ tuổi trung niên, ánh mắt đôn hậu, sống mũi thanh tú cùng làn da điểm xuyết những nếp nhăn chân thực quanh khóe mắt và khóe miệng. Thần thái toát lên sự tĩnh tại, đức độ, nhẫn nại và nghiêm trang đúng như hiệu vị “Minh Nhẫn Nhụ nhân” mà triều đình và gia tộc suy tôn, hoàn toàn thoát khỏi lối vẽ tượng trưng, cứng nhắc của tranh thờ dân gian đại trà.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật hội họa gốc có niên đại tuyệt đối (năm 1804) và danh tính nhân vật chuẩn xác (bà Bùi Thị Giác, Quỳnh Phụ, Thái Bình); là tư liệu lịch sử – xã hội xác thực về đời sống gia đình quý tộc, chế độ phong tặng mệnh phụ giai đoạn chuyển giao giữa văn hóa Lê – Trịnh và vương triều Nguyễn sơ.
Giá trị văn hóa: Phản ánh sâu sắc truyền thống hiếu đạo, tín ngưỡng thờ phụng tổ tiên và chuẩn mực dung nghi, phẩm hạnh của phụ nữ Việt Nam truyền thống; đồng thời là cứ liệu vật chất then chốt phục vụ các nghiên cứu, phục dựng chuẩn xác về lịch sử trang phục nữ giới Bắc Hà đầu thế kỷ XIX.
Giá trị nghệ thuật: Đỉnh cao của nghệ thuật tranh chân dung truyền thần cổ Việt Nam; bút pháp vẽ nét mực nho điêu luyện kết hợp kỹ thuật dùng màu khoáng tự nhiên tạo nên chiều sâu khối hình và tinh thần nội tâm sống động, cân bằng hoàn hảo giữa tính hàn lâm cung đình và mỹ cảm mộc mạc của hội họa bản địa.
Giá trị độc đáo: Một trong số cực ít tranh chân dung phụ nữ quý tộc thời phong kiến Việt Nam vẽ trực họa khi nhân vật còn sống còn lưu giữ được nguyên vẹn đến ngày nay; tác phẩm hiện là hiện vật cốt lõi trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đóng vai trò mẫu mực trong việc nghiên cứu nhân chủng học, mỹ thuật học và số hóa di sản hội họa cổ truyền Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
