Niên đại: Thời Lê Trung Hưng (khoảng cuối thế kỷ XVII – đầu thế kỷ XVIII)
Chất liệu: Màu khoáng trên vải lụa tơ tằm cổ
Kích thước: Tranh trục đứng, chiều cao khoảng 1,10 – 1,30 m; chiều rộng khoảng 0,65 – 0,75 m
Loại hình: Hội họa truyền thống
Nơi phát hiện: Từ đường dòng họ Nguyễn Quý, làng Đại Mỗ, phường Đại Mỗ, quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội
Đơn vị lưu giữ: Dòng họ Nguyễn Quý (Đại Mỗ)
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần độc bản họa hình Đại tư đồ, Thám hoa Nguyễn Quý Đức (1648 – 1720) – vị Tể tướng (Tham tụng) đức độ, thanh liêm, kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám thời Lê Trung Hưng. Bức tranh vốn được cuộn tròn cất giữ cẩn mật trong ống quyển cổ tại từ đường chi họ, chỉ mở ra treo phụng thờ trong dịp đại lễ tế tổ, là một trong những kiệt tác hội họa chân dung hiếm hoi phản ánh tư tưởng thoát tục của tầng lớp sĩ đại phu Thăng Long xưa.
Về bố cục và phong cách tạo hình, tác phẩm phá vỡ hoàn toàn khuôn mẫu quy phạm, nghiêm cẩn của dòng tranh chân dung quan lại phong kiến đương thời. Thay vì khoác phẩm phục triều đình với áo thụng bổ tử, đai ngọc và mũ cánh chuồn quyền quý, cụ Nguyễn Quý Đức được khắc họa trong dáng ngồi thư thái, ung dung như một bậc ẩn sĩ hay lão nông tri điền bình dị chốn thôn quê. Điểm nhấn biểu tượng đắt giá nhất của bức họa là bộ triều phục cùng phẩm hàm của một vị đại thần đầu triều được vẽ vắt hờ hững sang một bên ghế, gửi gắm trọn vẹn thông điệp buông bỏ chốn quan trường, xem nhẹ danh lợi và vinh hoa phú quý để trở về với sự an nhiên, mộc mạc của quê hương.
Diện mạo của nhân vật được người họa sĩ cổ truyền thần với độ chân thực và chiều sâu tâm lý vượt bậc: khuôn mặt chữ điền thanh tú, vầng trán rộng sáng ngời trí tuệ, chòm râu dài bạc trắng buông rủ mực thước và ánh mắt trầm tĩnh, đôn hậu mà uy nghiêm của một bậc kinh bang tế thế. Từng nét mực nho (bạch miêu) mảnh dẻ kết hợp cùng các lớp màu khoáng thuần chất nhuộm đượm vào thớ vải lụa, lột tả thần thái an nhiên tự tại, phong cốt thanh cao của một bậc đại nho suốt đời vì nước vì dân.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật hội họa gốc chân thực gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Thám hoa Nguyễn Quý Đức – danh nhân văn hóa, nhà chính trị kiệt xuất, người có công biên soạn quốc sử (Đại Việt sử ký tục biên), chấn hưng giáo dục khoa cử và ổn định đời sống xã hội thời Lê – Trịnh; phản ánh sinh động chân dung thực tế của hàng ngũ đại thần Đại Việt thế kỷ XVII – XVIII.
Giá trị văn hóa: Thể hiện trọn vẹn triết lý “nhàn” và tư tưởng thanh liêm, chính trực của Nho gia dung hợp với tinh thần Lão – Trang; hình tượng vị Tể tướng gác áo chầu về làng là chuẩn mực tiêu biểu cho nhân cách cao đẹp, coi trọng đạo đức, coi nhẹ quyền bính của kẻ sĩ Bắc Hà trong lịch sử dân tộc.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho đỉnh cao nghệ thuật vẽ chân dung truyền thần thời Lê Trung Hưng; sự kết hợp tài tình giữa đường nét tả thực giải phẫu khuôn mặt với lối xử lý ý niệm tượng trưng mang tính ẩn dụ sâu sắc, khẳng định mỹ cảm hội họa bản địa độc lập và giàu tính nhân văn.
Giá trị độc đáo: Bức tranh chân dung đại thần hiếm hoi trong lịch sử mỹ thuật phong kiến Việt Nam không khắc họa nhân vật trong tư thế hành lễ quan phương mà thể hiện diện mạo ẩn dật, gần gũi với dân gian; là tư liệu hiện vật quý giá phục vụ nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, nhân chủng học và các dự án số hóa di sản hội họa cổ truyền Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
