Niên đại: Thế kỷ X – XI
Chất liệu: Đá sa thạch xám (nguyên khối chạm khắc nổi cao, vòm cuốn hình lá đề/tympan)
Kích thước: Chiều cao khoảng 0,90 – 1,05 m; chiều rộng khoảng 0,65 – 0,75 m; chiều dày khối khoảng 0,20 – 0,25 m
Loại hình: Điêu khắc trang trí kiến trúc đền tháp
Nơi phát hiện: Nhóm tháp B (hoặc tháp C), Thánh địa Mỹ Sơn, xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là mảng phù điêu đá sa thạch hình vòm nhọn chạm nổi hình tượng Nữ thần Durga đang trong tư thế múa diệt quỷ trâu (Mahishasuramardini) – một trong những đồ án tôn giáo giàu tính động lực bậc nhất của nghệ thuật Champa. Tác phẩm vốn được định vị trên trán cửa vòm cuốn dẫn vào tiền đường hoặc lòng tháp thiêng tại Mỹ Sơn, đóng vai trò biểu tượng bảo hộ tối cao xua tan bóng tối tà ma, mở ra không gian thanh tịnh dẫn lối tín đồ vào diện kiến thần linh.
Về tạo hình và thế thức, nữ thần được khắc họa trong tư thế nhảy múa dũng mãnh kiểu “tribhanga” với đôi chân gập choãi rộng vững chãi: chân phải đạp cong chế ngự đầu trâu tà quỷ, chân trái trụ vững gập đùi tôn vinh đường cong cơ thể. Nữ thần sở hữu nhiều cánh tay tỏa rộng hình nan quạt ôm dọc theo đường cong vòm đá: tay chính phía trước cầm chặt thân giáo/gậy lệnh cắm thẳng xuống đất, tay phụ chống hông, các bàn tay còn lại vươn cao cầm nắm các pháp khí thiêng; nửa thân dưới quấn dải xiêm (sampot) ngắn ôm sát đùi với nếp gấp và đai lưng thắt nút mực thước, làm nổi bật vòng eo thon cùng đôi gò bồng đảo căng tròn đặc trưng của thẩm mỹ phồn thực Champa.
Diện mạo của pho tượng toát lên thần thái uy dũng, siêu phàm nhưng vẫn đượm vẻ hoan hỉ, thoát tục: gương mặt tròn đẫy đà, mắt mở to tinh anh nhìn xuống, ấn tuệ (con mắt thứ ba) hiện rõ giữa vầng trán; sống mũi thẳng nở nang, khóe miệng hé cười rạng rỡ toát lên khí phách chiến thắng. Đầu thần đội mũ miện hình chóp nhọn nhiều tầng giật cấp (kirita-mukuta) chạm tỉa hoa văn hình cánh sen sắc sảo; từng khối cơ bắp, bắp tay, bụng dưới đẫy đà được người thợ đá cổ đục đẽo mềm mại, biến chất đá sa thạch thô ráp thành một tác phẩm nghệ thuật căng tràn nhịp điệu và nội lực tâm linh.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật kiến trúc – điêu khắc gốc của Thánh địa Mỹ Sơn thế kỷ X – XI; minh chứng xác thực cho sự thịnh trị của đạo Bà La Môn (Shiva giáo) và vị thế trung tâm tôn giáo – chính trị của vương triều Champa trong tiến trình lịch sử cổ trung đại khu vực miền Trung Việt Nam.
Giá trị văn hóa: Phản ánh sinh động quá trình bản địa hóa hình tượng Nữ thần Durga trong Ấn Độ giáo kết hợp sâu sắc với tín ngưỡng tôn vinh Mẫu quyền và Nữ thần Mẹ Xứ Sở (Po Ino Nagar) của người Chăm; biểu trưng cho khát vọng diệt trừ tai ương, tà khí và cầu mong sự phồn thịnh, sinh sôi cho muôn loài.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho kỹ nghệ chạm khắc đá sa thạch đỉnh cao thời kỳ chuyển tiếp phong cách tại Mỹ Sơn; sự phối hợp nhịp nhàng giữa bố cục vòm cung hình học với nhịp điệu vận động của các cánh tay và thế đứng vũ đạo tạo nên một tác phẩm điêu khắc giàu tính kịch, cân bằng hoàn hảo giữa tính quy phạm biểu tượng với mỹ cảm tự do, phóng khoáng của nghệ thuật bản địa.
Giá trị độc đáo: Một trong những hiện vật phù điêu vòm cửa khắc họa Nữ thần Durga nhiều tay còn giữ được toàn vẹn thần thái diện mạo và các khối điêu khắc cốt lõi sau nhiều biến động lịch sử; hiện là tác phẩm trưng bày tiêu biểu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, mang giá trị nghiên cứu đặc biệt cho lịch sử mỹ thuật tôn giáo Đông Nam Á và công tác số hóa di sản văn hóa thế giới.
Nguồn ảnh: VR3D
