Niên đại: Thế kỷ XII – XIII
Chất liệu: Đá sa thạch xám
Kích thước: Tượng tròn cỡ lớn; chiều dài thân khoảng 1,20 – 1,45 m; chiều cao khoảng 0,85 – 1,05 m; bề ngang khoảng 0,60 – 0,75 m
Loại hình: Tượng điêu khắc đền tháp
Nơi phát hiện: Phế tích Tháp Mẫm, thôn Vạn Thuận, xã Nhơn Thành, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định (khai quật bởi Viện Viễn Đông Bác cổ – EFEO năm 1934)
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là pho tượng tròn bằng đá sa thạch khắc họa linh vật Makara (thủy quái trong thần thoại Ấn Độ giáo), được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn tại phế tích Tháp Mẫm (Bình Định) năm 1934. Vốn được định vị ở các góc đế tháp, bậc cấp lối vào hoặc chân tường đền thờ, pho tượng đóng vai trò là một linh thú bảo hộ tôn nghiêm, đánh dấu giai đoạn phát triển rực rỡ và đồ sộ cuối cùng của nghệ thuật điêu khắc đá Champa trước khi suy thoái.
Về cấu trúc và tư thế, Makara Tháp Mẫm được thể hiện qua dạng thức kết hợp độc đáo giữa nhiều loài động vật thần thoại: phần đầu mang hình thú biển/cá sấu lai voi, thân hình cuộn khối vững chãi của loài bò sát khổng lồ, hai chân trước vươn cao với các móng vuốt xòe rộng nâng đỡ trọng tâm. Quanh cổ tượng đeo chuỗi vòng lục lạc chạm nổi công phu, ức và hông phủ các mảng hoa văn cánh sen úp cách điệu, cùng các dải vảy sọc hình học chạy dọc sống lưng, phản ánh rõ nét bút pháp tạo hình nặng tính trang trí bề mặt của thời kỳ Vijaya.
Diện mạo của linh thú toát lên vẻ kỳ dị, uy dũng nhưng cũng rất hóm hỉnh và sinh động: miệng há rộng để lộ hàm răng sắc nhọn và chiếc lưỡi uốn cong, vòi cuộn tròn ngược lên đỉnh trán giống như vòi voi, đôi mắt lồi to tròn viền gờ mí nổi đậm bao quanh bởi các búi lông xoắn ốc hình ngọn lửa. Từng khối đá sa thạch đồ sộ được người thợ Chăm đục chạm dứt khoát, các khối hình học căng nở và giàu tính biểu tượng, xóa tan sự khô cứng của chất đá để mang lại sinh khí mạnh mẽ của loài chúa tể vùng sông biển.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật khảo cổ học gốc tiêu biểu gắn liền với kinh đô Đồ Bàn (Vijaya) của vương quốc Champa thế kỷ XII – XIII; minh chứng cho quy mô đồ sộ của quần thể đền tháp Tháp Mẫm và tiềm lực quân sự, kinh tế hùng hậu của vương triều Bình Định trong lịch sử Trung Bộ.
Giá trị văn hóa: Thể hiện trọn vẹn sự tiếp biến tín ngưỡng Ấn Độ giáo với văn hóa biển đảo bản địa; hình tượng thủy quái Makara – vật cưỡi của thần nước Varuna và nữ thần sông Hằng (Ganga) – là biểu trưng của nguồn nước, sự sinh sôi phồn thực và sức mạnh trấn áp tà khí, bảo vệ nguồn sống cho cộng đồng cư dân duyên hải.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu chuẩn kinh điển định danh cho “Phong cách Tháp Mẫm” trong tiến trình lịch sử mỹ thuật Champa; đánh dấu sự chuyển dịch từ nét mềm mại, uyển chuyển của các giai đoạn trước sang lối tạo hình khối đặc, khỏe khoắn, chú trọng các mảng chạm nổi hoa văn kỷ hà và tính hoành tráng ngoài trời.
Giá trị độc đáo: Một trong những tiêu bản tượng tròn Makara bằng sa thạch nguyên khối còn giữ được trọn vẹn khối hình và các chi tiết chạm tỉa tinh xảo nhất; hiện vật là điểm nhấn trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, đồng thời là đối tượng nghiên cứu then chốt trong các dự án quét laser 3D và số hóa di sản văn hóa Champa phục vụ bảo tàng số trực tuyến.
Nguồn ảnh: VR3D
