Niên đại: Khoảng nửa sau thế kỷ XVII
Chất liệu: Vải bố dày bồi ba lớp, mặt sau phủ sơn ta; bột màu pha dầu chẩu.
Kích thước: Cao 198 cm; rộng 98 cm.
Loại hình: Tranh chân dung truyền thần công thần, võ quan thời Lê Trung hưng.
Nơi phát hiện: Từ đường dòng họ Vũ, thôn An Cự, xã Đại An, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Đơn vị lưu giữ: Từ đường dòng họ Vũ tại thôn An Cự, xã Đại An, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần khắc họa Luân Quận công Vũ Công Chấn (1618–1689), vị võ quan và công thần có nhiều đóng góp dưới thời Lê – Trịnh. Ông từng giữ chức Đô đốc Kiểm sự phủ Đô đốc Trung quân, được phong tước Quận công và sau khi qua đời được truy tặng chức Hữu Đô đốc. Bên cạnh sự nghiệp võ quan, Vũ Công Chấn còn nổi tiếng với vai trò đốc công nhiều công trình kiến trúc quan trọng tại Thăng Long, đặc biệt là việc tu sửa Quán Trấn Vũ và tạo tác pho tượng đồng Huyền Thiên Trấn Vũ vào năm 1677. Bức chân dung được lưu truyền, phụng thờ tại từ đường dòng họ Vũ ở Nam Định, là một trong những tác phẩm hội họa chân dung cung đình sớm nhất của Việt Nam còn được biết đến.
Về bố cục và phong cách tạo hình, Vũ Công Chấn được khắc họa trong tư thế ngồi ngay ngắn trên ghế tựa, thần thái khoan thai, điềm tĩnh nhưng vẫn toát lên vẻ uy nghi của bậc công thần. Ông để đầu trần, tóc búi nhỏ phía sau, thân khoác áo giao lĩnh màu đỏ, bên ngoài phủ vạt áo xanh chàm rộng thụng. Hai bàn tay đặt tự nhiên trên đầu gối, tay phải cầm chiếc quạt lông chim, đôi chân mang hài nhung đen. Gương mặt vuông chữ điền, trán cao, hàng lông mày dài, đôi mắt nhìn thẳng cùng những đường nét miêu tả giản lược nhưng chắc khỏe đã góp phần thể hiện diện mạo và phong thái của nhân vật.
Điểm đặc sắc của tác phẩm nằm ở cách kết hợp chân dung với hệ thống hình tượng biểu trưng cho thân thế, địa vị và sinh hoạt của nhân vật. Phía sau ghế là hai cây tùng bách vươn tán rộng, trên cành xuất hiện đôi chim phượng hoàng đối xứng, biểu đạt sự cao quý và trường tồn. Hai bên nhân vật bố trí những vật dụng gắn với đời sống võ quan như cung tên, thanh lao và chuông nhỏ. Đặc biệt, dọc hai bên bức tranh có tới 21 nhân vật phụ được thể hiện với kích thước nhỏ, mang theo kiếm, lao, chiêng, tù và hoặc thực hiện các công việc hầu cận. Phía dưới còn xuất hiện ba cặp người đấu vật, gợi nhắc hoạt động luyện võ và sinh hoạt giải trí của tầng lớp quý tộc đương thời.
Về kỹ thuật, tác phẩm sử dụng phương thức tạo hình mang tính đồng hiện, chồng xếp nhiều hình tượng trên cùng mặt phẳng, chưa tuân theo nguyên tắc phối cảnh xa gần của hội họa phương Tây. Những đường nét khoanh hình mạch lạc, kết hợp các mảng màu đỏ, xanh chàm, nâu trầm tạo nên sự tương phản rõ nét giữa nhân vật trung tâm và cảnh vật xung quanh. Việc sử dụng bột màu pha dầu chẩu trên nền vải bố nhiều lớp góp phần duy trì sắc độ của tác phẩm qua nhiều thế kỷ. Bức tranh vừa mang đặc trưng trang nghiêm của nghệ thuật chân dung cung đình, vừa thể hiện rõ ảnh hưởng từ ngôn ngữ tạo hình của hội họa dân gian Việt Nam.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là tư liệu hội họa quý hiếm gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Luân Quận công Vũ Công Chấn, một công thần có vai trò quan trọng trong hoạt động quân sự và xây dựng công trình dưới thời Lê – Trịnh. Những chi tiết về trang phục, vật dụng, vũ khí và người hầu cận góp phần phản ánh địa vị xã hội, sinh hoạt của giới quan lại cao cấp ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII. Đặc biệt, sự tương đồng giữa bức tranh và pho tượng đá Vũ Công Chấn tại đền Quán Thánh cung cấp cơ sở để đối chiếu, nghiên cứu về nghệ thuật chân dung và lịch sử kiến trúc Thăng Long đương thời.
Giá trị văn hóa: Phản ánh truyền thống phụng thờ tổ tiên, tưởng nhớ công đức của các bậc tiền nhân trong văn hóa dòng họ Việt Nam. Việc bức tranh được gìn giữ tại từ đường họ Vũ qua nhiều thế hệ cho thấy vai trò của các thiết chế thờ tự gia tộc trong bảo lưu di sản văn hóa. Hệ thống hình tượng tùng bách, phượng hoàng, vũ khí, người hầu và các hoạt động giải trí còn cung cấp những thông tin có giá trị về quan niệm thẩm mỹ, biểu tượng quyền quý và đời sống tinh thần của tầng lớp công thần, quý tộc thời Lê Trung hưng.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tranh chân dung truyền thần Việt Nam thế kỷ XVII, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa yếu tố tả thực và lối biểu đạt mang tính biểu tượng. Tác phẩm sử dụng bố cục chính diện, lấy nhân vật làm trung tâm, đồng thời tổ chức nhiều lớp hình tượng phụ trợ theo thủ pháp đồng hiện đặc trưng của hội họa truyền thống. Nét vẽ giản lược mà biểu cảm, màu sắc trầm ấm cùng kỹ thuật thể hiện nhân vật với tỷ lệ lớn đã tạo nên một tổng thể vừa trang nghiêm, vừa sinh động. Sự kết hợp giữa bút pháp hội họa cung đình và ngôn ngữ tạo hình dân gian là đặc điểm nổi bật, góp phần khẳng định trình độ phát triển của mỹ thuật Đại Việt trong thời kỳ này.
Giá trị độc đáo: Là một trong những bức tranh chân dung công thần thời Lê Trung hưng có niên đại sớm còn được lưu giữ, đặc biệt hiếm gặp ở quy mô gần hai mét cùng bố cục có nhiều nhân vật và cảnh sinh hoạt phụ trợ. Khác với nhiều tranh chân dung truyền thần chỉ tập trung thể hiện diện mạo nhân vật, tác phẩm đồng thời tái hiện những yếu tố gắn với thân thế, quyền lực và đời sống của một vị võ quan. Sự tồn tại song song của bức tranh với pho tượng đá Vũ Công Chấn tại đền Quán Thánh tạo nên trường hợp đối chiếu đáng chú ý giữa hội họa và điêu khắc chân dung thế kỷ XVII. Đây là nguồn tư liệu có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, trang phục, vũ khí và văn hóa cung đình Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
