Niên đại: Theo hồ sơ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tranh được cho là vẽ năm 1439, dưới triều vua Lê Thái Tông, khi Nguyễn Trãi khoảng 60 tuổi. Tuy nhiên, dựa vào phong cách trang phục tôi cho rằng tranh có lẽ được vẽ dưới thời Nguyễn.
Chất liệu: Màu nước trên lụa tơ tằm mịn
Kích thước: Cao 151 cm; rộng 92 cm.
Loại hình: Tranh chân dung truyền thần
Nơi phát hiện: Gia tộc Nguyễn Trãi tại thôn Nhị Khê, xã Quốc Tuấn, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông cũ (nay thuộc thành phố Hà Nội).
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội. Số đăng ký hiện vật LSb.1144, tiếp nhận từ hậu duệ đời thứ 17 của Nguyễn Trãi vào tháng 12 năm 1959.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần khắc họa Nguyễn Trãi (1380–1442), hiệu Ức Trai, một danh thần, nhà tư tưởng, nhà chính trị, nhà quân sự và nhà văn hóa kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam. Ông quê gốc tại làng Chi Ngại, huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang, xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, cha là Nguyễn Phi Khanh, mẹ là Trần Thị Thái, con gái quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ, sau đó tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo, đóng vai trò quan trọng trong việc hoạch định chiến lược, soạn thảo văn thư ngoại giao và góp phần đánh đuổi quân Minh, khôi phục nền độc lập dân tộc. Sau khi nhà Lê được thành lập, Nguyễn Trãi tiếp tục tham gia xây dựng triều chính, để lại nhiều trước tác có giá trị như Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai thi tập, Quốc âm thi tập và Dư địa chí. Năm 1442, ông bị kết tội oan trong vụ án Lệ Chi Viên, đến năm 1464 được vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan, khôi phục danh dự. Bức chân dung hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia được xem là một trong những tư liệu hội họa cổ có giá trị đặc biệt gắn với hình tượng Nguyễn Trãi, vốn được truyền giữ trong gia tộc tại làng Nhị Khê trước khi chuyển giao cho bảo tàng năm 1959.
Về bố cục và phong cách tạo hình, Nguyễn Trãi được khắc họa trong tư thế ngồi chính diện trên chiếc ngai gỗ có tay vịn, thân hình cân đối, dáng vẻ trang nghiêm, thể hiện phong thái của một bậc đại thần. Ông đội mũ ô sa màu đen có hai cánh chuồn vươn ngang, thân khoác áo bào màu xanh lam, cổ áo và các mép tay áo phối màu cánh sen. Trước ngực áo trang trí hình tượng hai con rồng chầu mặt trời, kết hợp những họa tiết mây và tứ linh được thể hiện bằng đường nét uốn lượn. Gương mặt nhân vật có vầng trán rộng, đôi mắt nhìn thẳng, hàng ria mép cùng chòm râu trắng buông dài, tạo nên vẻ điềm đạm, nhân từ. Chiếc ngai có màu nâu trầm, phần lưng và tay vịn được chạm khắc hoa văn trang trí, hai đầu tay ngai cách điệu hình rồng hướng ra ngoài, chân ngai tạo dáng chân quỳ. Toàn bộ hình tượng được đặt trên nền tranh sáng màu, không xuất hiện những chi tiết phong cảnh phức tạp, qua đó tập trung sự chú ý vào diện mạo, trang phục và địa vị của nhân vật.
Đặc biệt, hệ thống mũ áo và hoa văn trên trang phục là những chi tiết đáng chú ý đối với việc nghiên cứu lịch sử phục sức Việt Nam. Kiểu mũ ô sa hai cánh cùng áo bào cổ tròn, tay rộng thể hiện hình tượng một vị quan đại thần trong phẩm phục nghi lễ. Những họa tiết rồng, mây và tứ linh được bố trí theo bố cục cân xứng, vừa có tác dụng trang trí, vừa mang ý nghĩa biểu trưng cho sự cao quý và phẩm trật của nhân vật. Tuy nhiên, do chưa xác định chắc chắn niên đại của phiên bản hiện còn, các chi tiết trang phục này cần được đối chiếu với những nguồn tư liệu đương thời khác trước khi sử dụng làm căn cứ phục dựng quy chế phẩm phục thế kỷ XV. Sự kết hợp giữa hình thức trang phục, ngai tựa và tư thế chính diện còn phản ánh quan niệm truyền thống về chân dung thờ, trong đó hình tượng cá nhân không chỉ được thể hiện nhằm ghi nhận diện mạo mà còn gắn liền với chức năng tưởng niệm và tôn vinh người quá cố.
Về kỹ thuật, tác phẩm sử dụng màu nước trên nền lụa tơ tằm mịn, kết hợp lối vẽ nét khoanh hình với phương pháp chuyển sắc nhẹ nhàng nhằm diễn tả khuôn mặt và các nếp gấp y phục. Theo nhận định của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ, chân dung Nguyễn Trãi nổi bật ở nghệ thuật sử dụng đường nét cách điệu, hình họa được trau chuốt kỹ lưỡng, màu sắc hòa phối tinh tế và nhiều đường cong được tổ chức theo những quy tắc tạo hình nhất định. Màu vẽ thấm vào thớ lụa, tạo nên bề mặt mềm mại, trong khi hệ thống họa tiết trên áo và ngai được thể hiện bằng các đường nét thanh mảnh, có tính trang trí cao. Khác với lối vẽ thiên về mảng màu mạnh và nét bút phóng khoáng trong chân dung Phùng Khắc Khoan, tác phẩm chú trọng sự chuẩn xác của đường nét và tính cân xứng của bố cục. Qua thời gian lưu giữ, bức tranh đã xuất hiện những dấu hiệu xuống cấp, màu sắc suy giảm và được bồi lại nhằm bảo vệ nền lụa. Hiện vật được đặt trong khung gỗ có mặt kính và bảo quản tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu hội họa quý hiếm gắn liền với hình tượng Nguyễn Trãi, một nhân vật có những đóng góp đặc biệt quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và công cuộc xây dựng nhà nước Đại Việt dưới thời Lê sơ. Tác phẩm góp phần lưu giữ ký ức lịch sử về một danh thần, nhà tư tưởng và nhà văn hóa lớn của dân tộc, đồng thời phản ánh truyền thống tưởng niệm, tôn vinh những người có công với đất nước. Những chi tiết về mũ áo, kiểu tóc, ngai tựa và phương thức thể hiện nhân vật cung cấp nguồn cứ liệu trực quan để nghiên cứu sự hình thành và lưu truyền hình tượng quan lại trong hội họa truyền thống Việt Nam. Đặc biệt, hồ sơ tiếp nhận hiện vật từ hậu duệ đời thứ 17 của Nguyễn Trãi năm 1959 là chứng cứ quan trọng về lịch sử sưu tầm và quá trình chuyển giao di sản từ không gian thờ tự gia tộc sang cơ sở bảo tàng quốc gia.
Giá trị văn hóa: Thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn, tôn kính tổ tiên và đề cao những bậc hiền tài có công với quốc gia, dân tộc. Việc chân dung Nguyễn Trãi được truyền giữ trong gia tộc tại Nhị Khê qua nhiều thế hệ cho thấy vai trò quan trọng của thiết chế thờ tự dòng họ trong việc duy trì ký ức lịch sử và bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống. Hình tượng Nguyễn Trãi trong phẩm phục trang nghiêm, với diện mạo hiền từ và phong thái điềm tĩnh, còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ về người quân tử, đề cao trí tuệ, phẩm giá và đạo đức của tầng lớp sĩ đại phu Nho học. Tác phẩm đồng thời góp phần khẳng định vị trí của Nguyễn Trãi trong đời sống văn hóa dân tộc, nơi hình tượng người anh hùng cứu nước luôn gắn liền với tư tưởng nhân nghĩa, lòng yêu nước và tinh thần chăm lo đời sống nhân dân.
Giá trị nghệ thuật: Là tác phẩm tiêu biểu cho nghệ thuật tranh chân dung truyền thần cổ Việt Nam, đặc biệt ở phương thức kết hợp giữa lối vẽ nét cách điệu và kỹ thuật hòa sắc trên chất liệu lụa. Bố cục chính diện, hình tượng nhân vật có tỷ lệ lớn, hệ thống đường nét mềm mại cùng các gam màu xanh, hồng, nâu và đen tạo nên tổng thể hài hòa, trang trọng. Kỹ thuật thể hiện gương mặt, chòm râu, những nếp áo và họa tiết trang trí cho thấy sự chú trọng đến tính chính xác của hình thức và khả năng biểu đạt thần thái nhân vật. Đặc biệt, những đường cong được tổ chức chặt chẽ trên trang phục, kết hợp khả năng thẩm thấu màu của nền lụa, góp phần tạo nên vẻ mềm mại và tinh tế của tác phẩm. So với những chân dung cổ sử dụng mảng màu đậm và nét vẽ khỏe khoắn, tranh chân dung Nguyễn Trãi mang đặc trưng của lối tạo hình thiên về đường nét và tính trang trí, phản ánh một khuynh hướng nghệ thuật đáng chú ý trong lịch sử hội họa truyền thống Việt Nam.
Giá trị độc đáo: Là một trong những bức chân dung danh nhân cổ hiếm hoi được lưu giữ bằng chất liệu lụa, có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và nghệ thuật truyền thần Việt Nam. Theo hồ sơ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tác phẩm được cho là vẽ năm 1439, khi Nguyễn Trãi khoảng 60 tuổi, vì vậy thường được giới thiệu như một trong những bức tranh lụa có niên đại sớm nhất còn được biết đến. Tuy nhiên, do khả năng sao chép qua nhiều thế hệ chưa được loại trừ, giá trị độc đáo của hiện vật cần được nhìn nhận đồng thời ở phương diện lịch sử lưu truyền, nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật bảo quản, thay vì mặc nhiên xác định đây là nguyên tác thế kỷ XV. Sự tồn tại của bức tranh với số đăng ký LSb.1144, cùng những thông tin về nguồn gốc gia tộc và quá trình tiếp nhận tại bảo tàng, tạo nên cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu, giám định, số hóa và bảo tồn lâu dài một tư liệu hội họa có giá trị đặc biệt trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
